ZAMAN İÇİNDE DEĞİŞEN GRUPLAR VE ROLLER DERS NOTU
1. Temel Tanımlar: Grup, Rol, Hak ve Sorumluluk
Toplum içinde tek başımıza yaşamayız; hayatımız boyunca çeşitli toplulukların parçası oluruz. Bu kavramlar sosyal hayatımızın temel yapı taşlarıdır:Kavram | Tanım | Örnek |
Grup | Görüşleri, amaçları veya çıkarları ortak olan bireylerin oluşturduğu topluluktur. | Aile, 6/A sınıfı, okul futbol takımı, müzik korosu. |
Rol | Bir grupta ya da kurumda bir kimsenin üzerine düşen görev ve toplumsal beklentilerdir. | Evde çocuk/kardeş, okulda öğrenci/başkan, markette müşteri. |
Hak | Bireylerin hukuken ya da sosyal olarak sahip olduğu yetki, avantaj ve özgürlüklerdir. | Güvenli ortamda yaşama, eğitim alma, düşüncesini ifade etme. |
Sorumluluk | Bireyin üstlendiği rollerin gerektirdiği görevleri eksiksiz yerine getirmesidir. | Ödevlerini yapmak, odasını toplamak, okul ve toplum kurallarına uymak. |
Hap Bilgi: Doğduğumuz andan itibaren içinde yer aldığımız ilk ve en temel grup ailemizdir. İlk ahlaki değerleri (dürüstlük, saygı, sorumluluk) ailemizde öğreniriz.2. Rollerin Edinilme Şekline Göre Sınıflandırılması
Rollerimiz hayatımıza iki farklı şekilde dahil olur:[B]ROLLERİMİZ[/B] | |
DOĞUŞTAN GELEN ROLLER | SONRADAN KAZANILAN ROLLER |
Biyolojik / Seçim Hakkı Yok | İstek / Çaba / Başarı İle |
Örn: Evlat, Torun, Kardeş | Örn: Sınıf Başkanı, Doktor, Kaptan[ |
Özellik | Doğuştan Sahip Olunan Roller | Sonradan Kazanılan Roller |
Nasıl Kazanılır? | Doğumla birlikte, biyolojik bağlarla kazanılır. | Bireyin isteği, çalışması, eğitimi ve başarısıyla kazanılır. |
Seçme İmkânı | Bireyin seçme ya da reddetme şansı yoktur. | Bireyin kendi iradesi ve tercihlerine bağlıdır. |
Örnekler | Evlat, kardeş, torun, yeğen, kuzen. | Öğrenci, sınıf başkanı, futbol takımı kaptanı, doktor, solist. |
DİKKAT - SINAV TUZAĞI:· "Rollerimizin tamamını doğuştan kazanırız." ifadesi YANLIŞTIR.
· "Grupta haklarımızı kullanmak, sorumluluklarımızdan her zaman daha önemlidir." ifadesi YANLIŞTIR. Hak ve sorumluluk dengeli bir şekilde bir arada yürütülmelidir.
3. Rollerin Çeşitliliği ve Zaman İçindeki Değişimi
İnsanların rolleri tek bir kalıba bağlı kalmaz; zaman, yaş ve mekân değiştikçe çeşitlenir:· Aynı Anda Farklı Roller: Bir kişi gün içinde veya aynı ortamda birden fazla role sahip olabilir.
o Örnek: 12 yaşındaki Ayşegül evde annesine göre evlat, kardeşine göre abla, dedesine göre torundur.
o Örnek: Bir okul müdürü okulda yönetici/öğretmen, akşam markete gittiğinde müşteri, evine geldiğinde ise baba ve eştir.
· Yaşam Boyu Değişim: Yaşımız ilerledikçe dâhil olduğumuz gruplar genişler, eski rollerimizin bazıları sona erer ve yerlerine yeni roller gelir.
Yaşam Dönemlerine Göre Grup, Rol, Hak ve Sorumluluk Tablosu
Yaşam Dönemi | Dâhil Olunan Gruplar | Üstlenilen Roller | Sahip Olunan Haklar | Yerine Getirilecek Sorumluluklar |
Çocukluk Dönemi | Aile, akraba, anaokulu/ilkokul, arkadaş çevresi. | Çocuk, kardeş, torun, öğrenci, oyun arkadaşı. | Sevgi ve ilgi görme, güvenli ortamda büyüme, oyun oynama ve eğitim alma hakkı. | Aile büyüklerine saygı göstermek, odasını toplamak, ödevlerini eksiksiz yapmak. |
Gençlik Dönemi | Ortaokul/lise/üniversite, spor kulüpleri, müzik korosu, TÜBİTAK proje takımları. | Öğrenci, takım kaptanı, kulüp üyesi, solist/gitarist, proje yürütücüsü. | Görüşlerini özgürce ifade etme, eğitsel/sosyal kulüp faaliyetlerine katılma hakkı. | Okul ve takım kurallarına uymak, provalara/antrenmanlara zamanında katılmak, derslerine çalışmak. |
Yetişkinlik Dönemi | Meslek grupları/iş yerleri, kendi kurduğu aile, sivil toplum kuruluşları (STK), sendikalar. | Çalışan (doktor, mühendis vb.), anne/baba (ebeveyn), yönetici, STK gönüllüsü. | Adil çalışma şartlarına sahip olma, dinlenme ve izin hakkı, toplumsal kararlarda söz sahibi olma. | İşe zamanında gitmek ve işini özenle yapmak, ailesinin geçimini sağlamak, topluma faydalı projeler üretmek. |
Hap Bilgi: Roller değiştikçe o rollerin beraberinde getirdiği hak ve sorumluluklar da doğrudan değişir. Bazı roller (örneğin evlat olmak) ömür boyu sürse de sorumlulukların kapsamı yaş ilerledikçe farklılaşır.
4. Grup İçi Hak ve Sorumluluk Eşleştirmeleri
Evde, okulda ve çevrede üstlendiğimiz rollerin sınırlarını bilmek çatışmaları önler:· Ev / Aile Ortamı:
o Hak: Huzurlu ve güvenli bir ortamda yaşamak, kişisel alana ve çalışma odasına sahip olmak.
o Sorumluluk: Sofranın kurulmasına/toplanmasına yardım etmek, odasını düzenli tutmak, elektrik ve suyu israf etmemek.
· Okul / Sınıf Ortamı:
o Hak: Eşit ve nitelikli eğitim almak, sınıf başkanlığına aday olmak ve oy kullanmak, teneffüste oyun oynamak.
o Sorumluluk: Ders zili çaldığında sınıfta olmak, nöbet görevini yerine getirmek, okul eşyalarına ve çevreye zarar vermemek.
· Sosyal Sorumluluk ve Çevre:
o Hak: Temiz ve sağlıklı bir çevrede yaşamak.
o Sorumluluk: Doğayı ve kaynakları korumak, yardım projelerine gönüllü destek vermek.
Özet Hatırlatmalar
1. Her birey aynı anda birden fazla gruba üye olabilir ve birden çok rol üstlenebilir.2. Biyolojik bağla gelen roller doğuştan kazanılır; mesleki ve sosyal roller çalışarak sonradan elde edilir.
3. Rollerin değişmesi yeni haklar doğurur ve yeni sorumluluklar yükler.
4. Gelecekte yapmak istediğimiz meslek, ileride dahil olacağımız grupları ve üstleneceğimiz rolleri doğrudan belirler.