DÜŞÜNME EĞİTİMİ DERS ÇALIŞMA NOTU
1. ÜNİTE: DÜŞÜNME VE DÜŞÜNME SÜRECİ
BÖLÜM 1: DÜŞÜNME NEDİR VE İNSAN NEDEN DÜŞÜNÜR?
· Düşünmenin Tanımı: İnsanın çevresinde olup bitenleri anlamak, karşılaştığı problemleri çözmek, merakını gidermek ve hayatını anlamlandırmak için gerçekleştirdiği bilinçli zihinsel etkinliklerin tamamıdır.· İnsan Neden Düşünür? İnsan sadece fiziksel ihtiyaçlarını karşılamakla yetinmez; merak eder, hayal kurar, plan yapar, neden-sonuç ilişkisi kurar ve yeni şeyler üretmek ister.
· "Dur - Düşün - Söyle" Kuralı: Karşılaşılan bir durum veya soru karşısında hemen ilk akla geleni söylemek yerine; önce durmak, en az 1 dakika zihinde düşünüp değerlendirmek, ardından fikirleri ifade etmek daha doğru ve olgun kararlar almayı sağlar.
HAP BİLGİ 1: MERAK VE BİLGİ ARAYIŞI
Merak, düşünmeyi başlatan kıvılcımdır. Bilgi toplarken okul kütüphaneleri, güvenilir kitaplar ve resmî internet uzantıları (.gov, .edu, .org) gibi sağlam kaynaklardan yararlanmak gerekir.
BÖLÜM 2: DÜŞÜNME SÜRECİ VE TEMEL ZİHİNSEL ETKİNLİKLER
Zihnimiz dış dünyayı tanırken adım adım işleyen bir mekanizma kullanır:| Zihinsel Etkinlik | Bilimsel / Kavramsal Tanımı PDF | Ayırt Edici Özelliği | Günlük Hayattan Somut Örnek PDF |
| Duyum (İhsas) | Kişinin duyu organları (göz, kulak, burun, dil, deri) yoluyla çevreden doğrudan elde ettiği ilk fiziksel izlenimdir. | Ham bilgidir; henüz zihinde anlamlandırılmamıştır. Sadece hissedilir. | Elin sıcak bir çay bardağına değdiğinde "sıcaklığı" hissetmesi veya aniden çakan şimşeğin parlaklığının gözü kamaştırması. |
| Algı (İdrak) | Bir şeye dikkati yönelterek, duyumlarla gelen ham bilgiyi geçmiş tecrübelerle birleştirip anlamlandırma ve bilincine varma sürecidir. | "Bu nedir?" sorusunun cevabıdır; duyumun zihinde tanınması ve adlandırılmasıdır. | Mutfaktan gelen kokuyu alınca "Annem elmalı kurabiye yapıyor." demek veya arkadan gelen bir sesi duyup arkadaşını tanımak. |
| Hafıza (Bellek) | Yaşananları, öğrenilen konuları ve bunların geçmişle olan ilişkisini bilinçli olarak zihinde saklama ve gerektiğinde hatırlama gücüdür. | Zihinsel bilgi deposudur; bilgiyi saklar ve geri çağırır. | Market listesini evde unuttuğu halde alacaklarının tamamını eksiksiz alabilmek ya da İstiklal Marşı'nı ezbere okumak. |
| İmgelem (Hayal Gücü) | Daha önce duyu organlarıyla öğrenilmiş bir şeyi, o an karşımızda veya mekânda bulunmadığı halde zihinde canlandırma yetisidir. | Gözün önünde olmayan bir nesneyi, geçmişi ya da geleceği zihinde resmetmektir. | Gözlerini kapattığında kendini deniz kenarında hayal etmek veya "Gelecekte uçan robotlar olsaydı şehir nasıl görünürdü?" diye tasarlamak. |
· Duyum: Burnun ortamdaki bir kokuyu fark etmesidir (Fiziksel temas).
· Algı: "Bu koku çilekli kolonya kokusudur" diyerek o kokuyu zihinde teşhis etmektir (Anlamlandırma).
· Duyum olmadan algı gerçekleşemez; algı ise duyumun bir üst basamağıdır.
Zihinsel Etkinlikleri Pekiştirme Tablosu (Kitap Örnekleri)
| Yaşanan Durum PDF | İlgili Zihinsel Etkinlik PDF | Neden Bu Kavram? PDF |
| Mağazadaki kolonya kokusunu burnunla fark etmek | Duyum | Sadece kokunun varlığı hissedilmiştir. |
| Toplu taşımada gördüğün birinin eski bir arkadaşın olduğunu anlamak | Algı | Görüntü, zihindeki eski bilgilerle eşleştirilip tanınmıştır. |
| Limon deyince ağzın sulanması ve limonun ekşiliğini hatırlamak | Hafıza | Geçmişte öğrenilen tat bilgisi hafızadan çağrılmıştır. |
| "Gelecekte uçan arabalar olsaydı..." diye düşünüp kafada çizmek | İmgelem | Gerçekte o an var olmayan bir şey zihinde canlandırılmıştır. |
| Sıcak süte dokunup sıcaklığı hissetmek | Duyum | Derinin sıcaklık uyarısını almasıdır. |
| İstiklal Marşı'nın on kıtasını ezberden okumak | Hafıza | Depolanan bilginin eksiksiz hatırlanmasıdır. |
BÖLÜM 3: DERİNLEMESİNE HİKÂYE VE SANAT İNCELEMELERİ
1. Karanlıktaki Fil Hikâyesi (Parçadan Bütüne Ulaşma Yanılgısı)
· Hikâyenin Özeti: Karanlık bir ahıra bir fil konur ve ömründe hiç fil görmemiş insanlardan file dokunarak onu tarif etmeleri istenir.o Filin hortumunu tutan: "Fil bir su oluğuna benzer." der.
o Filin kulağını tutan: "Fil bildiğiniz yelpazedir." der.
o Filin bacağına dokunan: "Fil bir ağaç direğidir." der.
o Filin sırtına dokunan: "Fil sert bir tahtadır." der.
· Düşünme Eğitimi Açısından Çıkarımlar:
1. İnsanlar nesnenin sadece dokundukları küçük bir parçasına (duyuma) dayanarak bütünü hakkında tahminde bulunmuş ve yanılmışlardır.
2. Herkes kendi tecrübesine göre doğruyu söylediğini sanmış, fakat aydınlatıcı bir ışık (akıl ve tam bilgi) olmadan gerçeğin tamamına ulaşılamamıştır.
3. Farklı bakış açıları tek başına yeterli değildir; gerçeğe ulaşmak için parçaları birleştirmek ve bütünü görmek gerekir.
2. Mesnevi'den "Üzüm / İneb / Engûr / Stafil" Hikâyesi
· Hikâyenin Özeti: Birlikte yolculuk yapan bir Türk, bir Arap, bir İranlı ve bir Rum yolda para bulurlar ve yiyecek almaya karar verirler.o Türk: "Üzüm alalım." der.
o Arap: "İneb alalım." der.
o İranlı: "Engûr alalım." der.
o Rum: "Stafil alalım." der. Aynı meyveyi istedikleri halde kelimeleri farklı olduğu için kavgaya tutuşurlar. O sırada gelen bilge bir adam pazara gidip bir salkım üzüm getirir ve dördü de aradıkları şeyin aynı olduğunu anlar.
· Düşünme Eğitimi Açısından Çıkarımlar:
1. İnsanlar bazen aynı kavramı, aynı duyguyu veya aynı amacı savunurlar ancak kullandıkları kelimeler ve ifadeler farklı olduğu için anlaşmazlığa düşerler.
2. Düşüncede derinleşmek; kelimelerin ve kalıpların arkasındaki ortak anlama odaklanmayı gerektirir.
3. Salvador Dali - "Belleğin Azmi / Gücü (Eriyen Saatler)" Tablosu
· Tablonun Özellikleri: Tabloda sert ve metalik olması gereken saatler; bir ağaç dalında, masanın kenarında kumaş gibi sarkmış ve erimiş halde resmedilmiştir.· Felsefi Yorumu: Ressam Salvador Dali, saatin gösterdiği mekanik zaman ile insan zihninin ve hafızasının zaman algısının aynı olmadığını vurgulamıştır. Çok mutlu olduğumuzda zaman hızla akıp giderken, sıkıldığımızda bir türlü geçmez; hafızamızda ise anılar tıpkı o saatler gibi esner, bükülür ve şekil değiştirir.
BÖLÜM 4: FARKLI DÜŞÜNME EDİMLERİ
Günlük hayatta bir problemi çözerken veya bir olayı değerlendirirken üç temel düşünme edimi basamak basamak gerçekleşir:| Düşünme Edimi | Tanımı ve Zihinsel Aşaması PDF | Ayırt Edici Görevi PDF |
| 1. Kavrama | Bir konuyu, nesneyi veya düşünceyi sadece ezberlemekle kalmayıp her yönüyle zihne yerleştirmektir. | Bir konuyu gerçekten kavradığımızı göstermenin en iyi yolu, onu 5 yaşındaki bir çocuğa anlatacak kadar basitleştirebilmektir. |
| 2. Anlama | Bir düşünceyi, durumu ya da bilgiyi ayrıntılı biçimde özümsemek; bilgileri bulundukları duruma göre değerlendirip birbirleriyle ilişkilendirmektir. | Olayın nedenlerini, sonuçlarını ve diğer olaylarla olan bağlarını çözme sürecidir. |
| 3. Yargılama / Hüküm Verme | Kavrama, anlama ve karşılaştırma yollarını kullanarak durumlar, düşünceler veya nesneler hakkında son bir karara ve sonuca varmaktır. | Zihinsel sürecin finalidir; "Bu durum doğrudur / yanlıştır / gereklidir" şeklinde bir kanaat oluşturmaktır. |
· Olay: Elif ödevini yapmak için bilgisayarını açmak ister fakat bilgisayar açılmaz. Şarjının bittiğini düşünerek fişe takar, bekler ama yine çalışmaz. Bilgisayarı tamirciye götürür; usta inceledikten sonra sorunun ekrandan değil ekran kartından kaynaklandığını açıklar.
· Kavrama Aşaması: Bilgisayarın açılmaması durumunun ve parçalarının çalışma mantığının zihinde anlaşılması.
· Anlama Aşaması: "Fişe takılı olduğu halde çalışmıyorsa sorun bataryada veya şarj aletinde değil, kasanın içindeki bir donanımdadır" diyerek arıza ile parçalar arasında sebep-sonuç ilişkisi kurması.
· Yargılama / Hüküm Verme Aşaması: Bilgisayar ustasının yaptığı detaylı testler sonucunda "Arızanın sebebi ekran kartının bozulmasıdır" diyerek kesin sonuca ve karara varması.