5. SINIF AFET BİLİNCİ 3. ÜNİTE: DOĞA KAYNAKLI AFETLER DERS NOTU
1. Doğa Kaynaklı Afetler ve Tanımları
Doğal süreçlerle meydana gelen, insanların doğrudan kontrolü dışında başlayan ancak can-mal kayıplarına ve çevresel tahribata yol açan olaylara doğa kaynaklı afet denir.| Afet Türü | Tanımı ve Özellikleri | Meydana Geldiği Başlıca Alanlar / Nedenler |
| Deprem | Yer kabuğunun derin katmanlarındaki fay hatlarının kırılması, yer değiştirmesi veya yanardağ patlamaları sonucu oluşan sarsıntılardır. | Türkiye deprem tehlike haritasındaki fay hatları üzerinde sık görülür. |
| Sel | Bir bölgede toprağı tamamen veya kısmen su altında bırakan ani, büyük ve düzensiz su akıntılarıdır. | Aşırı yağışlar, karların aniden erimesi, nehirlerin ve derelerin taşması. |
| Heyelan | Kaya, döküntü örtüsü ve toprak tabakalarının yer çekimi etkisiyle yamaçtan kopup aşağı kaymasıdır. | Eğimli araziler, suya doymuş topraklar; Türkiye'de en çok Doğu Karadeniz'de görülür. |
| Çığ | Eğimli arazi üzerinde biriken büyük kar örtüsünün yer çekimi etkisiyle hızla aşağı kaymasıdır. | Bitki örtüsü olmayan, dağlık ve eğimli yamaçlar; Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz. |
| Volkanik Patlama | Yerkürenin derinliklerindeki magma, gaz ve katı maddelerin yer kabuğundaki çatlaklardan püskürerek yeryüzüne çıkmasıdır. | Magma basıncı ve yer altı hareketleri. |
Hap Bilgi: Doğa olaylarının birer afete dönüşmesi yalnızca tabiatın gücünden kaynaklanmaz. Dere yataklarına, dik yamaçlara ve fay hatlarına yerleşim yeri kurmak gibi insan hataları, can ve mal kayıplarını katbekat artırır.
2. Afetlerin Neden ve Sonuçları Analizi
| Afet | Başlıca Nedenleri | Doğurduğu Sonuçlar |
| Deprem | • Fay hatlarında biriken enerjinin serbest kalması. • Yanlış zemin seçimi ve dayanıksız binalar. | • Binaların yıkılması, can kayıpları. • Elektrik/gaz hatlarının kopması sonucu yangınlar. • Kanalizasyon arızaları nedeniyle salgın hastalık riski. |
| Sel | • Şiddetli sağanak yağışlar. • Nehir/dere yataklarının daraltılması veya yapılaşmaya açılması. | • Cadde ve evlerin sular altında kalması. • Tarım arazileri ve seraların zarar görmesi. • Temiz suyun kirlenmesiyle kolera vb. hastalıklar. |
| Heyelan | • Dik eğimli yamaçlar. • Şiddetli yağışla toprağın suya doyması. • Yol yapımı sırasında yamaç dengesinin bozulması. | • Karayollarının kapanması, ulaşımın durması. • Nehirlerin önünü tıkayıp göllenme oluşturması. • Evlerin ve altyapıların sürüklenip yıkılması. |
| Çığ | • Eski kar tabakası üzerine aşırı taze kar yağması. • Ağaçsız ve eğimli dik dağ yamaçları. • Yüksek ses veya sarsıntı. | • Yolların kapanması, yerleşim yerlerinin kar altında kalması. • Ulaşım ve enerji iletim hatlarının kopması. • Donma ve can kayıpları. |
3. Doğa Kaynaklı Afetlere Karşı Alınacak Önlemler
A) Deprem Önlemleri
- Öncesinde: Yapılar depreme dayanıklı inşa edilmelidir. Evdeki dolap ve ağır eşyalar duvara sabitlenmelidir. Aile afet planı yapılmalı ve Afet Çantası hazırlanmalıdır.
- Sırasında: Asansör, balkon ve merdivenlerden uzak durulmalıdır. Sağlam bir eşyanın yanında baş ve boyun korunarak "ÇÖK - KAPAN - TUTUN" pozisyonu alınmalıdır.
- Sonrasında: Sarsıntı bitince gaz, su ve elektrik vanaları kapatılmalıdır. Afet çantası alınarak önceden belirlenen Acil Toplanma Alanı'na gidilmelidir. Artçı sarsıntılara karşı hasarlı binalara girilmemelidir.
B) Sel Önlemleri
- Öncesinde: Dere yataklarına ev yapılmamalı, su tahliye kanalları açık tutulmalıdır.
- Sırasında: Asla su birikintilerine veya su dolu yollara girilmemelidir (araçla dahi geçilmemelidir). Hemen yüksek ve güvenli yerlere çıkılmalıdır.
- Sonrasında: Yetkililer onay vermeden eve dönülmemeli; sel suyuyla temas eden gıdalar tüketilmemeli ve şebeke suyu kaynatılmadan içilmemelidir.
C) Heyelan ve Çığ Önlemleri
- Heyelan: Eğimli yamaçlar ağaçlandırılmalı, istinat duvarları yapılmalı ve riskli yamaçlara yerleşim kurulmamalıdır. Açık alanda heyelana yakalanılırsa akıntı yönünden hızla dik açıyla uzaklaşılmalıdır.
- Çığ: Çığ riski olan dağlık alanlar terk edilmeli, yamaçlar ağaçlandırılmalıdır. Çığ anında sırt çantası çıkarılmamalıdır (yüzeyde kalmayı kolaylaştırır). Çığın akış yönünden kenarlara doğru kaçılmalıdır.
D) Volkanik Patlama Önlemleri
- Püskürme uyarısı verildiğinde kapalı alanlara sığınılmalıdır.
- Kül ve gaz bulutlarına karşı ağız ve burun maske veya ıslak mendil/bez ile kapatılmalıdır.
4. Afet ve Acil Durum Çantası (Altın Saatler: İlk 72 Saat)
Afet sonrasında ekipler ulaşana kadar geçen ilk 72 saat hayatta kalabilmek için çanta kapı çıkışına yakın bir yerde hazır bulundurulmalıdır.| Çantada Bulunması Gerekenler PDF | Neden Gereklidir? PDF |
| Su ve Bozulmayan Kuru Gıda | Temel beslenme ve susuzluğu önlemek için. |
| Düdük | Enkaz altında sesimizi yorulmadan duyurabilmek için. |
| El Feneri ve Yedek Piller | Elektrik kesintilerinde aydınlatma ve işaret verme için. |
| Pilli Radyo | Resmî anons ve haberleri takip edebilmek için. |
| İlk Yardım Çantası & Düzenli İlaçlar | Yaralanmalara müdahale ve kronik sağlık tedavisi için. |
| Battaniye ve Mevsimlik Giysi | Soğuktan korunmak ve vücut ısısını korumak için. |
| Kimlik Kartı Fotokopileri & Bir Miktar Para | Kimlik tespiti ve acil ihtiyaçlar için. |
| Çok Amaçlı Çakı ve Hijyen Malzemeleri | Kurtarma ve temizlik ihtiyaçları için. |
UYARI: Afet çantasındaki piller, ilaçlar ve gıda maddeleri bozulma riskine karşı en geç 6 ayda bir kontrol edilip yenilenmelidir!
5. Yazılı Sınavı İçin Kritik Tuzaklar ve Püf Noktaları
- Toplumsal Psikolojik İyi Oluş: Afetlere önceden hazırlıklı olmak; stres, panik ve korkuyu azaltarak toplumun afet sonrasında hızla toparlanmasını sağlar.
- Asansör Tuzağı: Yangında da depremde de asansörler kesinlikle kullanılmaz; merdivenlere kontrolsüzce koşulmaz.
- Eşya Alma Hatası: Afet (heyelan, deprem, sel) sonrasında eşya almak amacıyla hasarlı binalara asla girilmemelidir.
- Çığ Çantası Kuralı: Çığ düşerken sırt çantası fırlatılmaz; çantanın hacmi karın üst yüzeyinde kalmaya yardımcı olur.
- 112 Acil Hattı: Bütün afet ihbarları (AFAD, İtfaiye, Orman, Sağlık) tek numara olan 112 üzerinden yapılır. Telefon hatları gereksiz konuşmalarla kilitlenmemelidir.