TÜRKİYE CUMHURİYETİ'NİN NİTELİKLERİ DERS NOTU
Bir devletin yönetim biçimini belirten, yasama, yürütme ve yargı güçlerinin nasıl kullanılacağını gösteren ve vatandaşların temel haklarını bildiren temel yasaya "Anayasa" denir. Türkiye Cumhuriyeti, şu an 1982 Anayasası kurallarına göre yönetilmektedir.
HAP BİLGİ: 1982 Anayasası'nın ilk üç maddesi değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Anayasamızın 1. maddesi "Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir." derken, 2. maddesinde ise Türkiye Cumhuriyeti’nin "temel nitelikleri" (özellikleri) sayılmıştır.
Anayasamızın 2. maddesine göre Türkiye Cumhuriyeti; insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir. Şimdi bu nitelikleri ayrıntılı olarak inceleyelim.
Atatürk milliyetçiliği; vatanını sevmek, Türk milletinin mutluluğu, birliği ve ülkenin gelişmesi için birlikte çalışmak demektir. Bu anlayışta millet; dil, kültür ve ülkü (hedef) birliğiyle birbirine bağlı vatandaşlardan oluşur.
UYARI: Atatürk milliyetçiliği kesinlikle ırkçılığı reddeder, ayrımcı değildir. Anayasamıza göre "Türkiye Cumhuriyeti'ne vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türk'tür.". Atatürk'ün "Ne mutlu Türk'üm diyene!" sözü, ülkemizdeki millî birlik ve beraberliği pekiştirmeyi amaçlar.
Demokrasi, devleti yönetme gücünün (egemenliğin) millete ait olduğu yönetim biçimidir. Yönetim, halkın seçtiği ve iradesini yansıtan kişilerden oluşur.
- Seçimler ve Katılım: Halk, kendisini yönetecekleri (Cumhurbaşkanı, milletvekili, belediye başkanı, muhtar vb.) belirli süreler için sandığa giderek seçer.
- Çoğulculuk: Demokratik bir devlette çok partili sistem vardır. Seçimlerde birden fazla siyasi partinin ve farklı görüşlerin mecliste temsil edilmesine önem verilir.
- Kanun Üstünlüğü ve Kuvvetler Ayrılığı: Demokratik devletlerde devlet yasalara göre işler; yasama, yürütme ve yargı güçleri (kuvvetleri) birbirinden ayrıdır.
DİKKAT: Demokratik devletlerde egemenliği kullanma hakkı asla kısıtlanamaz; ayrıcalıklı bir kişiye, bir zümreye veya sınıfa bırakılamaz.
Laiklik, kısaca din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılmasıdır.
- Devlet kurumlarının işleyişi ve yasalar dinî kurallara göre değil, akıl, bilim ve çağdaş hukuk kurallarına göre düzenlenir.
- Devlet, toplumdaki tüm dinlere ve inançlara eşit mesafede durur, hiçbir inanca ayrıcalık tanımaz veya taraflı davranmaz.
HAP BİLGİ: Laiklik, aynı zamanda "din ve vicdan özgürlüğüdür". Herkes istediği dine inanma ve ibadetlerini özgürce yerine getirme hakkına sahiptir ve kimse inancından dolayı kınanamaz.
Sosyal devlet, sosyal adalete önem veren, toplumun refah seviyesini yükseltmeyi ve vatandaşlarına eşit imkanlar sunmayı hedefleyen devlet anlayışıdır. Devlet, halkı için vardır ve halkı için çalışır.
- Devlet; kimsesiz çocukları, 65 yaş üstü bireyleri korur ve onlara himaye sağlar.
- İhtiyacı olanlara, özel gereksinimli (engelli) bireylere ve işsizlere sosyal destek (yaşlılık aylığı, engelli maaşı, işsizlik sigortası vb.) sunar.
- Toplanan vergilerle gelir dağılımında adaleti sağlamaya çalışır ve afet durumlarında mağdur olan vatandaşları için çalışır.
UYARI: Sosyal devlette hizmetler sadece maddi durumu iyi olanlara değil, herkese eşit ulaştırılır. Ücretsiz eğitim verilmesi, devlet hastanelerinde sağlanan sağlık hizmetleri ve okullarda öğrencilere ders kitaplarının ücretsiz dağıtılması Sosyal Devlet anlayışının en güzel örnekleridir.
Hukuk devleti, ülke yönetiminin tamamen anayasa ve kanunlarla sınırlandırıldığı devlet anlamına gelir. Hem vatandaşlar hem de devletin kendisi kanunlara uymak zorundadır.
- Eşitlik: Toplum içinde hiç kimseye (dil, din, ırk, makam vb. nedenlerle) ayrıcalık tanınmaz. Hukuk önünde herkes eşittir.
- Bağımsız Yargı: Mahkemeler bağımsız ve tarafsızdır. Yargıçlar kişisel çıkar veya kayırmacılıkla değil, yalnızca kanunlara göre karar verir.
DİKKAT: Hukuk devletinin en önemli güvencelerinden biri **"Yargı Yolunun Açıklığı"**dır. Yani haksızlığa uğradığını veya hakkının yendiğini düşünen her vatandaş, hiçbir baskı altında kalmadan mahkemelere başvurarak hakkını arayabilir.
ÖZET TABLO: Nitelikler ve Günlük Hayattan ÖrneklerÖğrendiğimiz devlet niteliklerinin günlük hayatta nasıl karşımıza çıktığını aşağıdaki tablodan inceleyebilirsiniz:
Türkiye Cumhuriyeti'nin Niteliği | Temel Odak Noktası | Günlük Hayattan Bir Örnek |
| Demokratik Devlet | Halk egemenliği, seçim, oy kullanma, katılım, çok partili siyaset. | Vatandaşların yerel seçimlerde kendi belediye başkanını özgür iradesiyle seçmesi. |
Laik Devlet | Din ve devlet işlerinin ayrılması, din ve vicdan hürriyeti, akılcılık. | Farklı inançlara mensup insanların cami, kilise veya sinagoglarda ibadetlerini özgürce yapabilmesi. |
Sosyal Devlet | Eşitlik, adalet, refah, ihtiyacı olanlara yardım, ücretsiz temel hizmetler. | Maddi imkânı yetersiz olan başarılı öğrencilere devlet tarafından karşılıksız eğitim bursu verilmesi. |
Hukuk Devleti | Kanun üstünlüğü, bağımsız mahkemeler, yargı yolunun açık olması. | Kurallara uymayarak aracını yaya kaldırımına park eden bir trafik polisine bile kural ihlalinden ceza kesilmesi. |
