SİYASİ ALANDA YAPILAN İNKILAPLAR DERS NOTU
Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)
Millî Mücadele döneminde öncelikli amaç ülkeyi düşman işgalinden kurtarmaktı, bu nedenle padişah eleştirilmemiş ve saltanatın kaldırılmasına dair doğrudan bir çalışma yapılmamıştı. Savaşın bitmesinin ardından İtilaf Devletleri, Lozan’daki barış görüşmelerine hem TBMM’yi hem de İstanbul Hükûmeti'ni birlikte davet ederek iki tarafı birbirine düşürmeyi amaçladı. Bu ikiliğe son vermek ve Lozan'a tek temsilci olarak gitmek amacıyla TBMM, 1 Kasım 1922’de saltanatı kaldırdı.
Sonuçları:
• Osmanlı Devleti resmen sona erdi.
• Ülke yönetimindeki iki başlılık ortadan kalktı.
• Millî egemenlik anlayışı güçlendi ve Cumhuriyet'in ilanı için büyük bir adım atılmış oldu.
Önemli Bilgi | |
| DİKKAT | Saltanat kaldırıldığında Osmanlı hanedanı ülkeyi terk etmemiştir; ancak son padişah Vahdettin 17 Kasım 1922'de İngiliz gemisiyle ülkeden ayrılmıştır. |
UYARI | Saltanatın kaldırılması, laiklik yolunda atılan ilk adımdır. |
HAP BİLGİ | TBMM, saltanatı kaldırmasına rağmen halkın ve ortamın hazır olmaması nedeniyle halifeliği hemen kaldırmamış, hanedandan Abdülmecit Efendi'yi devlet işlerine karışmaması şartıyla halife seçmiştir. |
Ankara’nın Başkent Oluşu (13 Ekim 1923)
Lozan Antlaşması'ndan sonra İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u boşaltmasıyla başkent tartışmaları başlamıştır. İstanbul, Boğazlar üzerinde tam hâkimiyet kurulamaması ve saldırıya (düşman gemilerine) açık olması sebebiyle güvenlik açısından uygun görülmemiştir. İsmet (İnönü) Paşa ve arkadaşlarının yasa teklifiyle 13 Ekim 1923'te Ankara başkent ilan edilmiştir.
Ankara'nın Başkent Seçilme Nedenleri:
• Siyasi, Askerî ve Coğrafi: Türkiye'nin merkezinde yer alması ve güvenilir bir konumda olması.
• Siyasi ve Tarihî: BMM'nin burada açılması ve Millî Mücadele'nin merkez üssü olması.
• İletişim ve Ulaşım: Ülkenin her yeriyle ulaşım ve haberleşme olanaklarına sahip olması.
• Sosyal ve Toplumsal: Ankara halkının Millî Mücadele'ye verdiği büyük destek.
Cumhuriyetin İlanı (29 Ekim 1923)
TBMM'nin açılışından itibaren egemenliğin millete ait olduğu sıklıkla vurgulansa da devletin rejimi ve adı tam konmamıştı. 1923 sonbaharında Fethi (Okyar) Bey Hükûmeti'nin istifa etmesiyle yeni hükûmet kurulamamış ve bir "Hükûmet Bunalımı (Krizi)" yaşanmıştır. Mustafa Kemal Paşa, bu sorunu çözmek için Cumhuriyetin ilanını gerekli görmüştür.
Sonuçları:
• Devletin rejiminin adı (Cumhuriyet) ve devletin adı (Türkiye Cumhuriyeti) belli oldu.
• Devlet başkanlığı sorunu çözüldü.
• "Meclis Hükûmeti Sistemi"nden "Kabine Hükûmeti Sistemi"ne geçildi ve böylece hükûmet krizleri aşıldı.
| Önemli Bilgi |
| HAP BİLGİ | Cumhuriyetin ilanı ile yeni devletin kadroları belirlenmiştir: <br>• İlk Cumhurbaşkanı: Mustafa Kemal (Atatürk)<br>• İlk Başbakan: İsmet (İnönü) Paşa<br>• İlk TBMM Başkanı: Fethi (Okyar) Bey. |
DİKKAT | Kabine sistemine geçiş, kuvvetler (güçler) ayrılığı yolunda atılmış çok önemli bir adımdır. Ayrıca Cumhuriyetin ilanı hem cumhuriyetçilik hem de eşitlik sağladığı için halkçılık ilkesiyle ilgilidir. |
Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924)
Cumhuriyet ilan edildikten sonra halife olan Abdülmecit Efendi, sadece Müslümanların dini lideri olması gerekirken yabancı elçileri kabul edip "han" unvanını kullanarak adeta bir devlet başkanı gibi hareket ediyordu. Ayrıca eski rejim destekçileri halifeliği eski döneme dönüş için bir umut olarak görüyorlardı. Bu kurumun, inkılapların ve millî egemenliğin önünde engel olması nedeniyle 3 Mart 1924'te halifelik kaldırıldı.
| Önemli Bilgi |
| UYARI | Halifeliğin kaldırılması, laiklik yolunda atılan en önemli adımdır. |
DİKKAT | Halifeliğin kaldırıldığı kanunla birlikte, Osmanlı hanedanına mensup tüm kişiler, ileride taht veya halifelik iddiasında bulunmamaları için yurt dışına çıkarılmıştır. |
HAP BİLGİ | Halifeliğin kaldırılması, din-devlet işlerini ayırdığı için laiklik; millî egemenliği pekiştirdiği için ise cumhuriyetçilik ilkeleriyle doğrudan ilgilidir. |
Siyasi Alanda 3 Mart 1924 Tarihinde Atılan Diğer Adımlar
Halifeliğin kaldırıldığı gün, devletin çağdaşlaşması ve kurumların laikleşmesi için üç önemli kanun daha meclisten geçmiştir.
1. Şeriye ve Evkaf Vekâletinin Kaldırılması: Din ve Vakıf Bakanlığı olan bu kurum kaldırılarak yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kuruldu.
◦ Önemi: Din işleri siyasetin dışına çıkarılarak laik devlet anlayışı güçlendirildi.
2. Erkân-ı Harbiye Vekâletinin Kaldırılması: Savaş Bakanlığı olan bu kurum kaldırılarak yerine Genelkurmay Başkanlığı kuruldu.
◦ Önemi: Ordu siyasetten ayrıldı; meclis içindeki ordu mensuplarının siyasi işlere müdahalesi engellenerek demokratikleşme hızlandırıldı.
3. Tevhid-i Tedrisat Kanunu: Tüm eğitim kurumları Millî Eğitim Bakanlığına bağlandı, eğitimde birlik sağlandı.
1924 Anayasası'nın Kabulü (20 Nisan 1924)
Savaş döneminde çıkarılan 1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye), olağanüstü şartlar gereği kısa ve özdü, temel hak ve özgürlüklere yer vermemişti. Millî Mücadele'nin bitişi ve Cumhuriyet'in ilanıyla daha kapsamlı bir anayasa ihtiyacı doğdu ve 20 Nisan 1924'te yeni anayasa yürürlüğe girdi.
Temel Maddeleri:
• Türkiye Devleti bir cumhuriyettir.
• Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.
• Yasama yetkisi ve yürütme gücü TBMM'de toplanır (Güçler birliği özelliği).
| Önemli Bilgi |
| DİKKAT | 1924 Anayasası'nda yasama ve yürütme yetkileri TBMM'ye verilse de, "yargılama" yetkisi bağımsız mahkemelere verilmiştir. Buna rağmen yasama ve yürütmenin mecliste toplanması güçler birliğinin kısmen de olsa devam ettiğini gösterir. |
HAP BİLGİ | Anayasa ilk hazırlandığında içinde yer alan "Devletin dini İslam'dır" maddesi, 1928 yılında anayasadan çıkarılmış ve böylece anayasa tam anlamıyla laikleşmiştir. |
UYARI | İlerleyen yıllarda anayasada önemli değişiklikler yapılmıştır: 1934'te kadınlara seçme ve seçilme hakkı verilerek siyasi eşitlik sağlanmış, 1937'de ise Atatürk İlkeleri (cumhuriyetçi, milliyetçi, halkçı vb.) anayasaya dahil edilmiştir. |
