Ders Notu Masal ve Destanlarımız 1. Ünite Ders Notu - Maarife Göre

[Hatice Yılmazer]

1. TEMA: MASALLAR I
İBİŞ İLE MEMİŞ
KELOĞLAN İLE KUYUDAKİ DEV
EKMEK Mİ? ALTIN MI?
UĞUR BÖCEĞİ VE KARINCA
YARALI KİRAZ KUŞU MASALI
BULMACA ZAMANI

MASAL VE DESTANLARIMIZ DERS NOTU​

1. TEMA: MASALLAR I​

BÖLÜM 1: MASAL NEDİR VE GENEL ÖZELLİKLERİ NELERDİR?
· Tanımı: Genellikle halkın ortak hayal gücünden doğmuş, olağanüstü olayların ve kişilerin yer aldığı, yer ve zaman kavramlarının belirsiz olduğu, dinleyenlere veya okuyanlara ahlaki dersler veren anonim anlatılardır.

Masalların Ayırt Edici Temel Özellikleri Tablosu​

Özellik	Açıklama ve İncelikler PDF	Masallardan Somut Örnekler PDF
Anonim Olması	Masalların büyük çoğunluğunun ilk anlatıcısı veya yazarı belli değildir. Halk arasında dilden dile aktarılmıştır.	"İbiş ile Memiş" masalı halk arasında anlatılmış, daha sonra Naki Tezel tarafından derlenip yazıya geçirilmiştir.
Belirsiz Zaman ve Mekân	Olayların geçtiği yer ve zaman kesin değildir; tarihî takvim veya somut harita kullanılmaz.	Zaman: "Evvel zaman içinde...", "Vakti zamanında..." Mekân: "Memleketin birinde...", "Kaf Dağı", "Uzak diyarlar".
Olağanüstü Ögeler	Gerçek dünyada karşılaşılması mümkün olmayan varlıklar, güçler ve olaylar yer alır.	Parmak boyundaki adamın konuşması, elmanın içinden peri çıkması, buğdayların altına dönüşmesi, konuşan ağaçlar ve devler.
Kalıplaşmış İfadeler (Tekerlemeler)	Anlatımı zenginleştiren, dinleyicinin dikkatini çeken geleneksel tekerlemelerdir.	"Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde...", "Gökten üç elma düşmüş...", "Onlar ermiş muradına..."
Karşıtlıklar (Tezatlık)	İyilik ile kötülük, çalışkanlık ile tembellik, dürüstlük ile hırsızlık sürekli çatışır.	Çalışkan ve dürüst İbiş $\leftrightarrow$ Bencil ve tembel Memiş.
Eğitici ve Ders Verici Olması	Masalların sonunda daima iyiler kazanır, kötüler cezasını bulur veya pişman olur; okuyucuya bir hayat dersi verilir.	"İyilik eden iyilik bulur.", "Alın teriyle kazanılan helal kazanç mutluluk getirir."

HAP BİLGİ 1: MASALIN DİLİ VE AKTARIMI
Masallar sözlü gelenek ürünüdür. Kuşaktan kuşağa ninelerin, dedelerin torunlarına anlatmasıyla günümüze ulaşmıştır. Yazıya geçirme işine "derleme" denir.
BÖLÜM 2: MASALIN PLAN VE BÖLÜMLERİ
Masallar beş ana bölümden meydana gelir:

Bölüm Adı	Bölümün Görevi ve Niteliği PDF	Bölümde Yer Alan Tipik İfadeler PDF
1. Döşeme	Masalın girişindeki tekerleme bölümüdür. Dinleyiciyi hayal dünyasına hazırlar.	"Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, develer tellal iken, pireler berber iken..."
2. Serim	Masalın kahramanlarının tanıtıldığı, olayın geçtiği belirsiz yer ve durumun anlatıldığı bölümdür.	"Vakti zamanında ihtiyar babalarıyla yaşayan İbiş ve Memiş adında iki kardeş varmış..."
3. Düğüm	Olayın geliştiği, çatışmanın ve zorlukların ortaya çıktığı, merakın en üst seviyeye ulaştığı bölümdür.	Memiş'in koyunları satıp kaçması, Uğur Böceği'nin örümcek ağına takılması, Keloğlan'ın kuyuya inmesi.
4. Çözüm	Düğümün çözüldüğü, zorlukların aşıldığı, iyilerin ödüllendirilip kötülerin hatasını anladığı bölümdür.	Parmak adamın İbiş'e altınları vermesi, Karınca'nın Uğur Böceği'ni kurtarması, Dev'in Keloğlan'a altın vermesi.
5. Dilek	Masalın sonundaki kalıplaşmış dua ve iyi dilek bölümüdür.	"Onlar ermiş muradına, biz çıkalım kerevetine.", "Gökten üç elma düşmüş: Biri bana, biri dinleyene..."

DİKKAT: YAPI UNSURLARINI BİRBİRİNE KARIŞTIRMA!
Masalın yapı unsurları dört tanedir:
1. Kişi ve Varlık Kadrosu: İnsanlar, hayvanlar, periler, devler vb.
2. Olay Örgüsü: Kahramanların başından geçen olaylar zinciri.
3. Yer (Mekân): Orman, kuyu, saray gibi belirsiz çevreler.
4. Zaman: "Bir gün", "geçmiş zaman" gibi ucu açık belirsiz vakitler.
BÖLÜM 3: TEMA MASALLARININ DERİNLEMESİNE İNCELEMESİ

1. Masal: "İbiş ile Memiş"​

· Olayın Özeti: Yaşlı bir köylü ölmeden önce oğulları İbiş ve Memiş'e tarlayı ekmelerini ve annelerine bakmalarını vasiyet eder. İbiş tarlayı sürmeye razı olurken, tembel Memiş koyunları alıp dağa çıkar; yolda tanıştığı kurnaz çobanın aklına uyup koyunları satar ve parayı yer bitirir. Parasız kalınca yol ameleliği yapar, perişan olur. İbiş ise gece gündüz çalışır, bulduğu 80 altını dahi karakola teslim eder. Bir akşam arabasındaki buğdaylar altına dönüşür; içinden çıkan parmak adam, doğruluğunun karşılığı olarak altınları İbiş'e bırakır. İbiş yolda perişan halde dönen kardeşi Memiş'i affeder, serveti fakirlerle paylaşıp kardeşçe yaşarlar.

Karakter	Kişilik Özellikleri PDF	Temsil Ettiği Değer / Kavram PDF
İbiş	Çalışkan, dürüst, babasının sözünü tutan, affedici ve cömert.	Alın teri, dürüstlük, emanete sadakat ve merhamet.
Memiş	Tembel, kolay kazanç peşinde koşan, bencil ve sorumsuz.	Pişmanlık, tembellik ve kötü arkadaş kurbanı olma.

· Olay Merdiveni Sıralaması (Kronolojik Akış):
1. Memiş davarları gütmeye, İbiş tarlaya gitmiş.
2. Memiş koyunları satarak köyden ayrılmış.
3. Memiş parasız kalınca köyüne dönmeye karar vermiş.
4. İbiş dükkânda bulduğu para kesesini karakola teslim etmiş.
5. İbiş tarlada biçtiği buğdayları arabaya yüklemiş.
6. Arabadaki buğdayların hepsi altın olmuş.
7. İbiş yolda perişan durumdaki kardeşi Memiş ile karşılaşmış.
8. Memiş annesinden özür dilemiş ve ailesi tarafından affedilmiş.
9. Altınları fakirlere dağıtıp yeni bir ev yaptırmışlar.

2. Masal: "Keloğlan ile Kuyudaki Dev"​

· Olayın Özeti: Yoksul Keloğlan, annesine bakabilmek için uzak diyarlara yük götürecek kervana gönüllü katılır. Kervanın başı onu bir kuyuya indirir. Kuyunun dibindeki sarayda bir dev, güzel bir kız ve çirkin bir kurbağa vardır. Dev üç kez "Hangisi daha güzel?" diye sorar. Keloğlan her defasında "Gönül kimi severse güzel odur" cevabını verir. Dev, daha önceki insanların şekle bakıp yanıldığını, Keloğlan'ın ise kalbin güzelliğini bildiğini söyleyerek onu altınla ödüllendirip kuyudan çıkarır.
· Örtük İleti (Ana Fikir): Gerçek güzellik dış görünüşte veya kalıplarda değil, insanın gönlündeki sevgide ve iyi niyettedir. Gönlü temiz olan insan, başkalarında kusur değil iyilik arar.

3. Masal: "Ekmek mi? Altın mı?" (Abbas'ın Hikâyesi)​

· Olayın Özeti: Patnoslu çiftçi Abbas ailesini geçindiren, kimsenin malında gözü olmayan biridir ancak durmadan "Allah'ım tuttuğumu altın et" diye dua eder. Bir gün tarlada uyurken rüyasında dokunduğu taşın, toprağın altına dönüştüğünü görür ve çok sevinir. Karnı acıkınca torbasındaki ekmeğe, soğana ve su testisine el atar; hepsi altına dönüşür. Yiyecek veya su bulamayınca açlıktan ve susuzluktan öleceğini anlar. Korkuyla uyanır ve "Allah'ım sana şükürler olsun, altınlar benden uzak dursun" diyerek ekmeğini huzurla yer.
· Önemli Vurgu: Zenginlik ve altın; sağlık, bir yudum su ve bir lokma ekmek kadar değerli değildir. Kanaatkârlık ve şükür en büyük zenginliktir.

4. Masal: "Uğur Böceği ve Karınca"​

· Olayın Özeti: Ağaçtaki bir peri iki dostun arkadaşlığını denemek için iki yol haritası sunar: Biri uzun ve güvenli, diğeri kısa ama tehlikeli. Karınca "birlikte gidelim" derken, uğur böceği şansına güvenip kısa yola atılır. Yolda bulduğu kocaman inciyi açgözlülükle sırtına yüklenir ve yorulup örümceğin ağına takılır. Karınca ise uzun yoldan sabırla ilerlerken dostunun zor durumda olduğunu görür, rotasını değiştirip onu örümceğin ağından kurtarır. İki dost uzun yoldan giderek devasa hazineye birlikte ulaşırlar.

Karakter	Seçtiği Yol ve Tutumu PDF	Yaşadığı Sonuç / Öğüt PDF
Uğur Böceği	Kısa ve tehlikeli yol; şansa güvenir, açgözlülük edip inciyi taşır.	Örümceğin ağına yakalanır, pişman olur. Açgözlülük felaket getirir.
Karınca	Uzun ve güvenli yol; çalışkandır, sabırlıdır ve vefalı bir dosttur.	Arkadaşını tehlikede bırakmaz; gerçek dost zor günde belli olur.

5. Masal: "Yaralı Kiraz Kuşu Masalı"​

· Olayın Özeti: Kanadı kırılan küçük kiraz kuşu kışı geçirmek için kayın, meşe ve söğüt ağaçlarından sığınma ister; hepsi bencilce onu kovar. Selvi, çam ve ardıç ağaçları ise kuşa kucak açar, meyvesiyle besler ve rüzgârdan korur. Kışın dondurucu poyraz rüzgârı esince yardımsever iğne yapraklı ağaçlara dokunmaz, kuşu kovan ağaçların ise bütün yapraklarını döker.
· Ağaçların Karakter Karşılaştırması:
o Kayın, Meşe, Söğüt: Bencil, duyarsız, misafir sevmeyen ve kibirli ağaçlardır (Cezaları yapraklarını kaybetmek olmuştur).
o Çam, Selvi, Ardıç: Merhametli, paylaşımcı, dayanışma ruhuna sahip ve koruyucu ağaçlardır (Ödülleri kışın yaprak dökmeyen yeşil ağaçlar olmaktır).
· Ana Fikir ile Uyumlu Atasözleri:
o "İyilik eden iyilik bulur." (Uyumlu)
o "Ne ekersen onu biçersin." (Uyumlu)
o "Birlikten kuvvet doğar." (Uyumlu)
BÖLÜM 4: SINAV VE BULMACA PEKİŞTİRME REHBERİ

Bulmaca Anahtar Kavramları Tablosu​

Bulmaca İpucu PDF	Karşılık Gelen Kavram PDF
Masalları toplayıp yazıya geçirme işi	Derleme
Masalda yer alan kalıplaşmış sözler	Tekerleme
Masalın ilk bölümü	Döşeme
Masalın son bölümü	Dilek
Masaldaki olayın geçtiği çevre	Mekân (Yer)
Masalın nesilden nesile aktarım şekli	Sözlü
Masalların okuyucuya verdiği mesaj	Öğüt
Masallarda iyilik ve kötülüğün karşı karşıya gelmesi	Çatışma (Tezatlık)
Gerçek hayatta görülmesi zor olağanüstü olaylar	Mucize / Hayalî Unsurlar

Doğru / Yanlış Çalışma Soruları​

İfade	D / Y	Gerekçe PDF
Masalların ilk anlatan kişisi kesin olarak bellidir.	Y	Masallar anonim halk edebiyatı ürünüdür; ilk söyleyeni bilinmez.
Masallarda yer ve zaman tarihî gerçeklere uygundur.	Y	Masalların yer ve zamanı tamamen hayalî ve belirsizdir.
Masallar daima iyilerin kazanması ve okuyucuya ders verilmesiyle biter.	D	Masalların temel amacı dinleyene erdemli bir öğüt aşılamaktır.
Uğur böceği açgözlülük yaptığı ve şansına güvendiği için tuzağa düşmüştür.	D	İncinin ağırlığı ve kibri yüzünden örümceğin ağına takılmıştır.
İbiş tarlada bulduğu altınları saklayıp kaçmıştır.	Y	İbiş bulduğu emaneti karakola teslim etmiş, dürüstlüğüyle ödüllendirilmiştir.