Ders Notu Türkler ve İslamiyet

[Hatice Yılmazer]

TÜRKLER VE İSLAMİYET​

İSLAMİYET ÖNCESİ HAYAT
İslamiyet öncesinde Türklerin yaşamı "Bozkır Kültürü" üzerine kuruluydu. Coğrafya kaderdir; iklim sert olduğu için tarım zordu, bu yüzden hayvancılık temel geçim kaynağıydı.

HAP BİLGİ: Eski Türklerde hapis cezaları kısaydı. Neden? Çünkü konargöçer (sürekli yer değiştiren) bir hayat yaşıyorlardı, hapishane inşa edemezlerdi.

Evimiz Sırtımızda: "Otağ" adı verilen taşınabilir çadırlarda yaşarlardı.

Töre: Yazılı kanun yoktu, sözlü hukuk kuralları olan "Töre" vardı.

Kurgan: Ölülerini eşyalarıyla birlikte "Kurgan" denilen mezarlara gömerlerdi (Ahiret inancının kanıtıdır).

TALAS SAVAŞI (751)
Türkler ve Müslüman Araplar (Abbasiler), Çinlilere karşı birleşti.

Sonuç: Savaşı Abbasiler kazandı. Türk-Arap dostluğu başladı.

DİKKAT: Türklerin kitleler hâlinde Müslüman olmaya başladığı olay Talas Savaşı'dır.

Türkler Neden İslamiyet'i Seçti?

Türklerin Gök Tanrı inancı ile İslamiyet birbirine çok benziyordu:
1. Tek Tanrı İnancı: Her iki dinde de tek bir yaratıcı var.
2. Ahiret İnancı: Cennet (Uçmağ) ve Cehennem (Tamu) kavramları ortaktı.
3. Cihat ve Cihan Hakimiyeti: İslam'ı yaymak (Cihat) ile dünyayı yönetmek (Türk Cihan Hakimiyeti) fikri aynı kapıya çıkıyordu.
4. Kurban ve Temizlik: Kurban kesme ve temizliğe verilen önem ortaktı.

NELER DEĞİŞTİ?

İslamiyet’in kabulüyle hayatımızda büyük değişimler oldu ama Türklük özelliklerimizi tamamen kaybetmedik!

ALAN	İSLAMİYET ÖNCESİ (ESKİ)	İSLAMİYET SONRASI (YENİ)
Yaşam Tarzı	Genellikle Konargöçer (Çadır)	Yerleşik hayat arttı, şehirler ve ticaret gelişti.
Mimari	Eser az (Taşınabilir eşyalar)	Cami, Medrese, Türbe, Kervansaray yapıldı.
Mezar	Kurgan (Anıt Mezar)	Türbe ve Kümbet mimarisi başladı.
Sanat	Heykel, Hayvan Üslubu	Resim/Heykel azaldı; Hat, Tezhip, Ebru gelişti.
Eğitim	Usta-Çırak ilişkisi	Medreseler açıldı, planlı eğitim başladı.
Hukuk	Töre (Sözlü)	Şeri Hukuk (İslami) + Örfi Hukuk (Töre).

UYARI: İslamiyet’te resim ve heykel yapmak hoş karşılanmadığı için Türkler; geometrik desenlere, bitki motiflerine ve güzel yazı sanatına (Hat) yönelmiştir.

İLK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLERİ​

KARAHANLILAR (Orta Asya'nın İlk Müslüman Türk Devleti)

HAP BİLGİ: "Biz Türküz!" dediler. İslam'ı kabul etseler de resmî dilleri Türkçeydi. Millî kimliklerine en çok sahip çıkan devlettir.

Bilim ve Edebiyat: İlk Türk-İslam eserleri burada yazıldı.
◦ Kutadgu Bilig (Mutluluk Veren Bilgi): Yusuf Has Hâcib yazdı. İdeal devlet yönetimini anlatır.
◦ Divanü Lügati’t-Türk: Kaşgarlı Mahmud yazdı. Araplara Türkçeyi öğretmek için yazılan ilk Türkçe sözlüktür. İçinde ilk Türk dünya haritası vardır.
Hizmet: Ribat (Kervansaray) ve Bimarhane (Hastane) inşa ettiler.

GAZNELİLER

• Kurulduğu yer: Afganistan (Gazne şehri).
• Gazneli Mahmud: Hindistan'a tam 17 sefer düzenleyerek orada İslamiyet'in yayılmasını sağladı.
• DİKKAT: Türk tarihinde "Sultan" ünvanını kullanan İLK hükümdar Gazneli Mahmud’dur.
• Bilime önem verdiler. Biruni için "Sarayımın en değerli hazinesi" denmiştir.

BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ

• Dandanakan Savaşı (1040): Gaznelileri yenip devleti resmen kurdular.
• Malazgirt Savaşı (1071): Sultan Alparslan, Bizans'ı yenerek Anadolu'nun kapılarını Türklere açtı.
• Eğitim: Vezir Nizamülmülk tarafından "Nizamiye Medreseleri" kuruldu. Bu medreseler dönemin üniversiteleri gibidir.
• Takvim: Ömer Hayyam'a Celali Takvimi'ni hazırlattılar (Güneş yılı esaslı).

UNUTMA!
1. Kutadgu Bilig siyasetname özelliği taşır; yöneticilere öğüt verir.
2. Divanü Lügati’t-Türk, Türkçenin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu ispatlamak için yazılmıştır.
3. Yerleşik hayatın kanıtları: Saraylar, camiler, şehirler, tarım aletleri, sulama kanalları.
4. Konargöçer hayatın devam ettiğinin kanıtı: Halıcılık, dokumacılık, hayvancılık, çadır geleneği.
5. Ortak Miras: Türkler İslamiyet’i kabul edince sadece din değiştirmediler; Mimari, Sanat ve Bilim alanında İslam medeniyetine büyük katkılar sağladılar (Örn: Kümbetler, Medreseler)

 

[Hatice Yılmazer]

Dönem veya Devlet Adı	Yaşam Tarzı ve Sosyal Yapı	Mimari Yapılar	Sanat Dalları ve Motifler	Dil, Alfabe ve Edebiyat	İnanç ve Defin Gelenekleri	Önemli Eserler veya Şahsiyetler
İslamiyet Öncesi Türk Kültürü	Konargöçer yaşam tarzı hakimdir; hayvancılık temel geçim kaynağıdır. Aile toplumun temelidir ve sosyal hayat töre kurallarına göre düzenlenir.	Otağ (büyük çadırlar) ve taşınabilir yapılar; Uygurlar ile birlikte yerleşik hayata geçiş, saraylar ve şehir mimarisi başlamıştır.	Hayvan üslubu (kurt, geyik, aslan motifleri), Pazırık halısı, taş kakmacılığı ve Uygur döneminde ilk minyatür örnekleri görülür.	Göktürk ve Uygur alfabeleri kullanılmıştır. Orhun Kitabeleri ve sözlü edebiyat (Oğuz Kağan, Ergenekon destanları) ön plandadır.	Gök Tanrı inancı hakimdir. Ölüler kurgan adı verilen oda şeklindeki mezarlara eşyalarıyla gömülür; atalara saygı esastır.	Oğuz Kağan Destanı, Ergenekon Destanı, Orhun Kitabeleri.
Karahanlılar	Konargöçer gelenekler sürerken yerleşik hayat ve şehirleşme hız kazanmıştır. Ticaret gelişmiş, Türkçe resmi dil olarak korunmuştur.	Camiler, medreseler, Ribat (kervansaray), bimarhane (hastane) ve ilk Türk-İslam türbe örnekleri inşa edilmiştir.	Minyatür, ebru, hat ve tezhip sanatları gelişmiş; geometrik ve bitkisel süslemeler yaygınlaşmıştır.	Hakaniye Türkçesi resmi dildir. Uygur ve Arap alfabeleri birlikte kullanılmış; ilk temel İslami eserler verilmiştir.	İslamiyet (Satuk Buğra Han dönemi) kabul edilmiştir. Defin geleneğinde kurganların yerini türbe ve kümbet mimarisi almıştır.	Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hâcib), Divanü Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmud), Satuk Buğra Han.
Gazneliler	Büyük şehirlerde ticaret, bilim ve saray kültürü gelişmiştir. Yönetimde ve unvanlarda (Sultan) yoğun Arap-Fars etkisi görülür.	Gazne merkezli görkemli camiler, zafer kuleleri, saraylar ve askeri yapılar inşa edilmiştir.	Hat ve tezhip sanatları gelişmiş, taş oymacılığı ve süslemede estetik detaylar artmıştır.	Resmi yazışma dili Arapça ve Farsça, halk dili Türkçedir. Arap alfabesi kullanılmıştır.	İslamiyet'in sıkı savunuculuğu yapılmış ve inancın Hindistan coğrafyasına yayılması sağlanmıştır.	Gazneli Mahmud, Bîrûnî, Firdevsi (Şehname).
Büyük Selçuklular	İkili yönetim ve vakıf sistemi uygulanmıştır. Devlet eliyle sosyal tesisler kurulmuş, yerleşik hayat ve merkezi otorite güçlenmiştir.	Nizamiye Medreseleri, büyük külliyeler, kervansaraylar, kaleler ve anıtsal cami mimarisi (Mescid-i Cuma) gelişmiştir.	Hat, çini, tezhip, ahşap oymacılığı ve taş işçiliği; yapılarda karmaşık geometrik bezemeler kullanılmıştır.	Resmi dil Arapça ve Farsça, bilim dili Arapça, halk ve ordu dili Türkçedir. Arap alfabesi kullanılmıştır.	İslamiyet'in koruyuculuğu üstlenilmiş, Sünni inancın güçlenmesi ve Anadolu'ya taşınması sağlanmıştır.	Siyasetname (Nizamülmülk), Celali Takvimi (Ömer Hayyam), Tuğrul Bey, Alparslan, Melikşah.

 

[Hatice Yılmazer]

Dönem veya Devlet Adı	Yaşam Tarzı ve Sosyal Yapı	Mimari Yapılar	Sanat Dalları ve Motifler	Dil, Alfabe ve Edebiyat	İnanç ve Defin Gelenekleri	Önemli Eserler veya Şahsiyetler
İslamiyet Öncesi Türk Kültürü	Konargöçer yaşam tarzı hakimdir; hayvancılık temel geçim kaynağıdır. Aile toplumun temelidir ve sosyal hayat töre kurallarına göre düzenlenir.	Otağ (büyük çadırlar) ve taşınabilir yapılar; Uygurlar ile birlikte yerleşik hayata geçiş, saraylar ve şehir mimarisi başlamıştır.	Hayvan üslubu (kurt, geyik, aslan motifleri), Pazırık halısı, taş kakmacılığı ve Uygur döneminde ilk minyatür örnekleri görülür.	Göktürk ve Uygur alfabeleri kullanılmıştır. Orhun Kitabeleri ve sözlü edebiyat (Oğuz Kağan, Ergenekon destanları) ön plandadır.	Gök Tanrı inancı hakimdir. Ölüler kurgan adı verilen oda şeklindeki mezarlara eşyalarıyla gömülür; atalara saygı esastır.	Oğuz Kağan Destanı, Ergenekon Destanı, Orhun Kitabeleri.
Karahanlılar	Konargöçer gelenekler sürerken yerleşik hayat ve şehirleşme hız kazanmıştır. Ticaret gelişmiş, Türkçe resmi dil olarak korunmuştur.	Camiler, medreseler, Ribat (kervansaray), bimarhane (hastane) ve ilk Türk-İslam türbe örnekleri inşa edilmiştir.	Minyatür, ebru, hat ve tezhip sanatları gelişmiş; geometrik ve bitkisel süslemeler yaygınlaşmıştır.	Hakaniye Türkçesi resmi dildir. Uygur ve Arap alfabeleri birlikte kullanılmış; ilk temel İslami eserler verilmiştir.	İslamiyet (Satuk Buğra Han dönemi) kabul edilmiştir. Defin geleneğinde kurganların yerini türbe ve kümbet mimarisi almıştır.	Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hâcib), Divanü Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmud), Satuk Buğra Han.
Gazneliler	Büyük şehirlerde ticaret, bilim ve saray kültürü gelişmiştir. Yönetimde ve unvanlarda (Sultan) yoğun Arap-Fars etkisi görülür.	Gazne merkezli görkemli camiler, zafer kuleleri, saraylar ve askeri yapılar inşa edilmiştir.	Hat ve tezhip sanatları gelişmiş, taş oymacılığı ve süslemede estetik detaylar artmıştır.	Resmi yazışma dili Arapça ve Farsça, halk dili Türkçedir. Arap alfabesi kullanılmıştır.	İslamiyet'in sıkı savunuculuğu yapılmış ve inancın Hindistan coğrafyasına yayılması sağlanmıştır.	Gazneli Mahmud, Bîrûnî, Firdevsi (Şehname).
Büyük Selçuklular	İkili yönetim ve vakıf sistemi uygulanmıştır. Devlet eliyle sosyal tesisler kurulmuş, yerleşik hayat ve merkezi otorite güçlenmiştir.	Nizamiye Medreseleri, büyük külliyeler, kervansaraylar, kaleler ve anıtsal cami mimarisi (Mescid-i Cuma) gelişmiştir.	Hat, çini, tezhip, ahşap oymacılığı ve taş işçiliği; yapılarda karmaşık geometrik bezemeler kullanılmıştır.	Resmi dil Arapça ve Farsça, bilim dili Arapça, halk ve ordu dili Türkçedir. Arap alfabesi kullanılmıştır.	İslamiyet'in koruyuculuğu üstlenilmiş, Sünni inancın güçlenmesi ve Anadolu'ya taşınması sağlanmıştır.	Siyasetname (Nizamülmülk), Celali Takvimi (Ömer Hayyam), Tuğrul Bey, Alparslan, Melikşah.