LOZAN BARIŞ ANTLAŞMASI (24 TEMMUZ 1923)
KATILIMCI DEVLETLER
Lozan Konferansı, I. Dünya Savaşı'nı ve Kurtuluş Savaşı'nı hukuken bitiren nihai barış antlaşmasıdır. İsviçre'nin tarafsız bir bölge olması nedeniyle Lozan şehrinde toplanmıştır.
Katılımcı Devletler:
• Çağıranlar (İtilaf Devletleri): İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya.
• Türkiye Adına: TBMM Hükûmeti (Baş temsilci İsmet Paşa).
• Diğer Katılımcılar: Yunanistan, Romanya, Yugoslavya.
• Gözlemci: ABD.
!!! DİKKAT !!! Rusya ve Bulgaristan, İtilaf Devleti olmamalarına rağmen sadece Boğazlar ve Karadeniz ile ilgili konular görüşülürken konferansa katılmışlardır.
KONFERANS ÖNCESİ KRİTİK OLAYLAR
A. Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)
İtilaf Devletleri, Türk tarafını ikiye bölmek ve çıkacak anlaşmazlıktan faydalanmak amacıyla Lozan’a hem TBMM Hükûmeti’ni hem de Osmanlı (İstanbul) Hükûmeti’ni davet etmiştir.
ÖNEMLİ UYARI (SINAV NOTU): İtilaf Devletleri'nin bu "ikilik çıkarma" planını bozmak isteyen TBMM, 1 Kasım 1922’de Saltanatı kaldırmıştır. Böylece Türk milletini temsil etme hakkı tek başına TBMM’ye geçmiştir.B. Türk Heyetinin Belirlenmesi ve "Taviz Verilmeyecek" Konular
Mudanya Ateşkes Antlaşması'ndaki diplomatik başarısından dolayı heyet başkanlığına İsmet Paşa seçilmiştir. Mustafa Kemal Paşa, İsmet Paşa’dan iki konuda asla taviz verilmemesini istemiştir.
MUSTAFA KEMAL PAŞA'NIN KIRMIZI ÇİZGİLERİ:1. Ermeni Yurdu: Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurulmasına izin verilmemesi.
2. Kapitülasyonlar: Ekonomik bağımsızlığımızı engelleyen ayrıcalıkların tamamen kaldırılması.
GÖRÜŞMELERİN KESİLMESİ VE II. DÖNEM
Lozan görüşmeleri iki aşamalı olmuştur. İlk görüşmeler (20 Kasım 1922 - 4 Şubat 1923) İtilaf Devletleri'nin uzlaşmaz tutumu ve TBMM'ye "yenilen devlet" muamelesi yapması nedeniyle kesilmiştir.
Anlaşmazlık Çıkan ve Görüşmelerin Kesilmesine Neden Olan Konular:
• Musul Sorunu
• Boğazlar
• Kapitülasyonlar
• Savaş Tazminatı.
BİLGİ KUTUSU: İZMİR İKTİSAT KONGRESİ Görüşmelerin kesintiye uğradığı dönemde (17 Şubat 1923) İzmir İktisat Kongresi toplanmıştır. Bu kongre ile Batılı devletlere "siyasi bağımsızlık kadar ekonomik bağımsızlığa da önem verildiği ve kapitülasyonların kesinlikle kabul edilmeyeceği" mesajı verilmiştir.LOZAN ANTLAŞMASI KARARLARI (DETAYLI ANALİZ)
Aşağıdaki tablolarda Lozan'da alınan kararların sınırlar ve egemenlik hakları açısından analizi yapılmıştır.
SINIRLAR VE TOPRAK BÜTÜNLÜĞÜ
SINIR BÖLGESİ | ALINAN KARAR | YORUM / DURUM |
Yunanistan Sınırı | Meriç Nehri sınır kabul edildi. | Karaağaç, savaş tazminatı olarak Türkiye'ye verildi,. |
Suriye Sınırı | 20 Ekim 1921 tarihli Ankara Antlaşması esas alındı. | Hatay sınırlarımız dışında kaldı (Misakımillî'den taviz),. |
Irak Sınırı | ÇÖZÜLEMEDİ. | İngiltere ile Türkiye arasında 9 ay içinde ikili görüşmelerle çözülmek üzere ertelendi. Lozan'da çözüme kavuşturulamayan ve ertelenen tek konu Musul konusudur. |
Ege Adaları | Gökçeada ve Bozcaada Türkiye'ye verildi. Diğer adalar Yunanistan'a, On İki Ada İtalya'ya bırakıldı. | Yunanistan'ın Türkiye'ye yakın adalarda asker bulundurması yasaklandı (Silahsızlandırma). |
EGEMENLİK VE BAĞIMSIZLIK KARARLARI
KONU | ALINAN KARAR | ÖNEMİ / SONUCU |
Kapitülasyonlar | Kesin olarak kaldırıldı. | Ekonomik bağımsızlık yolunda atılan en önemli adımdır. Duyûn-u Umûmiye idaresi de kaldırılmıştır. |
Azınlıklar | Tüm azınlıklar Türk vatandaşı kabul edildi. | Yabancı devletlerin "azınlık haklarını koruma" bahanesiyle iç işlerimize karışması engellendi. |
Nüfus Mübadelesi | Türkiye'deki Rumlar ile Yunanistan'daki Türkler yer değiştirecek. | İSTİSNA: İstanbul, Gökçeada ve Bozcaada'daki Rumlar ile Batı Trakya'daki Türkler yerleşik sayılıp göç etmeyecek. |
Boğazlar | Yönetimi, başkanı Türk olan uluslararası bir komisyona bırakıldı. Her iki yaka askerden arındırıldı. | DİKKAT: Komisyonun varlığı ve askersiz bölge olması tam egemenliğimize ve Misakımillî'ye AYKIRIDIR. |
Yabancı Okullar | Türk Millî Eğitim Bakanlığına bağlandı ve Türk kanunlarına uymaları şart koşuldu. | Fransa ile sorun yaşandı ancak Türkiye egemenlik haklarından taviz vermedi. |
Patrikhane | İstanbul'da kalmasına izin verildi ancak siyasi yetkileri elinden alındı. | "Ekümenik" (Evrensel) olma iddiası reddedildi. Türkiye patrik seçiminde etkili oldu. |
Osmanlı Borçları | Borçlar, Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı. Türkiye kendi payını taksitler halinde (Kağıt para/Frank) ödemeyi kabul etti. | Duyûn-u Umûmiye'nin kalkmasıyla mali bağımsızlık sağlandı. |
SEVR ANTLAŞMASI İLE LOZAN'IN KARŞILAŞTIRILMASI
Bu karşılaştırma, Lozan'ın diplomatik zafer boyutunu anlamak için çok önemlidir.
KONU | SEVR ANTLAŞMASI (1920) | LOZAN BARIŞ ANTLAŞMASI (1923) |
Boğazlar | İçinde Türk üye olmayan uluslararası bir komisyon yönetecek. | Başkanı Türk olan uluslararası bir komisyon yönetecek (Hala tam bağımsız değil ama Sevr'e göre iyileşme var). |
Kapitülasyonlar | Genişletilerek en ağır haliyle devam edecek. | Tamamen kaldırıldı. |
Azınlıklar | Gayrimüslimlere çok geniş ayrıcalıklar verilecek. | Ayrıcalık yok, herkes eşit Türk vatandaşı sayıldı. |
Ordu | Asker sayısı sınırlandırılacak, zorunlu askerlik kalkacak. | Boğazlar hariç ordumuzda hiçbir sınırlama yok. |
Doğu Anadolu | Ermeni ve Kürt devletleri kurulacak. | Toprak bütünlüğü korundu, Ermeni yurdu reddedildi. |
SONUÇ VE GENEL DEĞERLENDİRME
Lozan'da Çözüme Ulaşan Durumlar
1. Lehimize Çözülenler: Kapitülasyonlar, Azınlıklar, Savaş Tazminatı (Karaağaç), Yabancı Okullar, Dış Borçlar.
2. Aleyhimize (Misakımillî'ye Aykırı) Çözülenler: Boğazlar (Komisyon var), Hatay (Sınır dışı), Ege Adaları, Patrikhane.
3. Çözülemeyen (Ertelenen) Konu: Irak Sınırı (Musul).
TARİHİ SONUÇ:• Yeni Türk Devleti'nin bağımsızlığı ve toprak bütünlüğü tüm dünya tarafından resmen tanınmıştır.
• Sevr Antlaşması tarihe gömülmüştür.
• Millî Mücadele'nin askeri zaferi, siyasi bir zaferle taçlanmıştır.
• Yüzyıllardır süren "Şark Meselesi" (Osmanlı'yı paylaşma planları) Türkler lehine sonuçlanmıştır
