II. DÜNYA SAVAŞI VE TÜRKİYE'YE ETKİLERİ
1. Savaşın Nedenleri ve Taraflar
II. Dünya Savaşı (1939-1945), tarihin tanık olduğu en yıkıcı savaşlardan biridir.
- I. Dünya Savaşı'ndan sonra imzalanan ağır barış antlaşmalarının kalıcı barışı sağlayamaması.
- Dünya barışını sağlaması gereken Milletler Cemiyetinin, büyük devletlerin çıkarlarına göre hareket etmesi.
- İtalya'da Mussolini liderliğindeki Faşistlerin, Almanya'da ise Hitler liderliğindeki Nazilerin iktidara gelerek yayılmacı (sömürgeci) politikalar izlemesi.
- Japonya'nın Uzak Doğu'da sömürgeci adımlar atması.
Mihver Devletler (Saldırganlar) | Müttefik Devletler (Savunmacılar/Karşı Blok) |
| Almanya | İngiltere |
İtalya | Fransa |
Japonya | Sovyetler Birliği (SSCB) |
Amerika Birleşik Devletleri (ABD) |
HAP BİLGİ: Savaş, ABD'nin Japonya'nın Hiroşima ve Nagazaki kentlerine atom bombası atması ve ardından Japonya'nın teslim olmasıyla 1945 yılında sona ermiştir.
2. Türkiye'nin II. Dünya Savaşı'ndaki Dış Politikası
Türkiye savaş boyunca toprak bütünlüğünü ve bağımsızlığını korumayı amaçlamıştır.
- Atatürk'ün "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesi doğrultusunda tarafsızlık ve denge siyaseti izlenmiştir.
- Müttefikler, Türkiye'yi kendi yanlarında savaşa sokmak için Adana Görüşmeleri ve I.-II. Kahire Konferansları ile baskı yapmışlardır.
- Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, ordunun askerî ihtiyaçları giderilmeden savaşa girilemeyeceğini belirterek İngiltere'yi oyalamış ve Türkiye'yi savaşın dışında tutmayı başarmıştır.
UYARI: Türkiye savaş boyunca askeri olarak tarafsız kalsa da, savaşın sonlarına doğru Şubat 1945'te toplanan Yalta Konferansı'nın "Kurulacak Birleşmiş Milletler (BM) teşkilatına sadece Mihver Devletlere savaş açanlar kurucu üye olarak katılacaktır" şartı üzerine Almanya ve Japonya'ya kâğıt üzerinde (sembolik) savaş ilan etmiştir.
DİKKAT (LGS Taktik): Türkiye'nin savaşa girmesinin temel amacı toprak kazanmak değil, dünya siyasetinden ayrı kalmamak, dünya barışına katkıda bulunmak ve Birleşmiş Milletler'e kurucu üye olabilmektir. Türkiye fiili olarak hiçbir çatışmaya girmemiştir.
3. Savaşın Türkiye'ye Etkileri
Türkiye savaşa fiilen girmemiş olsa da genel seferberlik ilan etmiş; savaşın ekonomik, toplumsal ve siyasi sıkıntılarını derinden yaşamıştır.
Tablo: II. Dünya Savaşı'nın Türkiye'ye Etkileri
Ekonomik Etkiler | Sosyal (Toplumsal) Etkiler | Siyasi Etkiler |
| Genç erkek nüfus askere alındığı için üretim düştü, tüketim arttı. | Şehirlerde olası hava saldırılarına karşı sivil savunma amaçlı karartma uygulaması başlatıldı. | Boğazlar çevresinin güvenliği için İstanbul, Edirne, Çanakkale gibi illerde sıkıyönetim ilan edildi. |
Devlet gelirlerinin büyük kısmı savunmaya ayrıldığı için sanayi yatırımları durdu, İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulanamadı. | Gece 23.00'ten sonra sokağa çıkma yasağı uygulandı. | Demokratik rejimlerin savaşı kazanmasının etkisi ve içeride artan taleplerle çok partili siyasi hayata geçildi. |
Ürün fiyatları arttı ve karaborsacılık yaygınlaştı. | Erkeklerin silah altında olması sebebiyle evlilik ve doğum oranları düştü, nüfus artış hızı azaldı. | Alınan sert tedbirler iktidar partisinin yıpranmasına yol açtı. |
Un tüketimini sınırlamak için ekmek karnesi uygulamasına geçildi. | Yetersiz beslenme ve kötü barınma şartları yüzünden tifo ve kolera gibi salgın hastalıklar baş gösterdi. | Türkiye, Birleşmiş Milletler'in kurucu üyelerinden biri oldu. |
Toprak Mahsulleri Ofisi, Petrol Ofisi, Et ve Balık Kurumu açıldı. | Köylülerin pratik bilgiler öğrenmesi için Köy Enstitüleri kuruldu. | Basın yasası değiştirilerek radyo yayınlarına sansür getirildi. |
Alınan Önemli Ekonomik ve Hukuki Önlemler
- Millî Korunma Kanunu (1940): Savaşın ekonomik etkilerini hafifletmek için devlete ekonomiye müdahale etme ve olağanüstü yetkiler kullanma hakkı veren kanundur.
- Üretim, dağıtım ve tüketim tamamen devlet kontrolüne alındı.
- Gerektiğinde fabrikalara el koyma yetkisi getirildi.
- Narh Uygulaması: Aşırı fiyat artışlarını önlemek için temel tüketim maddelerinin fiyatlarının devlet tarafından belirlenmesidir.
- Varlık Vergisi: Olağanüstü savaş dönemi masraflarını karşılamak ve yüksek enflasyon ile haksız kazançları önlemek için bir defaya mahsus çıkarılmış, özellikle gayrimüslimlerden alınan ve büyük tepki çekince sonradan kaldırılan vergidir.
DİKKAT (LGS Taktik): Sınavda "Nüfus artış hızı neden düştü?" diye sorulursa cevap savaşta ölümlerin olması değildir, Türkiye savaşa girmediği için ölüm yaşanmamıştır. Doğru cevap: "Genç nüfusun (erkeklerin) seferberlik nedeniyle uzun süre askerde tutulmasıdır".
HAP BİLGİ: Doktorların askere alınması ve ithalatın durması nedeniyle ilaç fiyatları fırlamış, karaborsaya düşmüş ve sağlık alanında da büyük sorunlar yaşanmıştır. Bu da savaşın Türkiye'yi her alanda (ekonomik, sosyal, sağlık) ne kadar zorladığını kanıtlar
