ETKİN VATANDAŞIN ÖZELLİKLERİ VE VATANDAŞLIK OKURYAZARLIĞI
Temel Kavramlar
• Vatandaş: Bir devlette yaşayan, kanunların belirlediği haklara ve sorumluluklara sahip olan kişidir. Aynı zamanda dünyaya gelinen ülkeyi ve kişilerin hangi devlet veya millete bağlı olduklarını ifade eden bir kimliktir.
• Etkin Vatandaş: Topluma ve devlete karşı sorumluluklarını bilen ve sorumlulukları ölçüsünde haklarını arayan kişidir. Hak ve sorumluluklarını yaşamının her alanında uygulayan bireydir.
• Vatandaşlık Okuryazarlığı: Bireylerin vatandaşlık konusunda sahip olduğu bilgi ve bu bilgiyi eylemlere dönüştürebilme yeteneğidir. Hak arama özgürlüklerini ve haklarını kullanabilme yeterliliklerini ifade eder.
UYARIToplumun barış ve huzuru için vatandaşların birbirleri ile olan ilişkileri son derece önemlidir. Bireyler birbirleriyle empati kurarak, farklılıklara saygı göstererek ve karşısındaki kişiyi anlamaya çalışarak diyalog kurarsa toplumsal barış ve huzura büyük bir katkı sağlamış olurlar. Vatandaşlık okuryazarlığına sahip olmak, toplumdaki farklılıklara karşı bakış açısını değiştirerek insanların bir arada yaşayabilme duygusunun gelişmesine yardımcı olur.
TABLO: Etkin Vatandaş ile Etkin Olmayan Vatandaşın Karşılaştırması
Etkin Vatandaşın Özellikleri | Etkin Olmayan Vatandaşın Özellikleri |
| Toplumsal meselelere duyarlıdır ve katılımcı bir tavır takınır. | Toplumsal sorunlara ilgisiz, kayıtsız ve duyarsızdırlar. |
Haklarını bilir, savunur ve başkalarının haklarına saygı duyar. | Haksızlıkları görmezden gelir, kişisel menfaatlerine/çıkarlarına odaklanırlar. |
Seçimlere katılır, demokratik değerlere saygılıdır. | Oy kullanmaz ve ülke yönetimine katılmazlar. |
Toplumsal sorunların çözümünde yetkililerle iş birliği yapar. | Toplumsal sorunlar karşısında aktif rol almazlar ve çözüm aramazlar. |
Sorumluluklarını bilir ve yerine getirir (vergi ödemek, trafik kurallarına uymak vb.). | Toplumsal etkinliklere katılmazlar ve doğal kaynakları özensiz kullanırlar. |
DİKKAT: Etkin Vatandaşın Günlük Hayattaki DavranışlarıEtkin bir vatandaş sadece teorik olarak haklarını bilen kişi değil, bunu eyleme döken kişidir. Kaynaklara göre etkin vatandaşın günlük hayattaki bazı somut davranış örnekleri şunlardır:
• Bilinçli Tüketicilik: Alışverişlerinden sonra mutlaka fiş veya fatura alır. Aldığı ürünün son kullanma tarihi geçmişse veya bozuksa hakkını arayarak ürünü iade eder. Gerektiğinde Tüketici Hakem Heyetine başvurur.
• Çevre Bilinci: Çevresine karşı kendini sorumlu hisseder. Çöpleri kategorilerine göre ayırarak geri dönüşüme katkı sağlar. Doğal kaynakları korur, gereksiz yanan ışıkları kapatır ve doğanın korunmasına destek olur.
• Kanun ve Kurallara Uyma: Vergisini kanunların belirlediği oranda öder. Trafik kurallarına uyar ve çevresindekileri de uymaya teşvik eder.
• Aktif Katılım ve Hak Arama: Okul başkanlığı veya genel seçimlerde oyunu kullanır. Mahallesindeki veya çevresindeki sorunların (örneğin zehirli gaz salan bir fabrika veya toplanmayan çöpler) çözümü için CİMER, Bakanlıklar veya Belediyelere dilekçe ile başvurur.
• Sivil Toplum ve Sosyal Sorumluluk: Sivil toplum kuruluşlarına üye olur ve bu kuruluşların yardım etkinliklerine, sosyal sorumluluk projelerine gönüllü olarak katılır.
Vatandaşlık Okuryazarlığı Neden Önemlidir?
• Vatandaşlık okuryazarlığına sahip bir birey, sadece kendi haklarını korumakla kalmaz, aynı zamanda diğer vatandaşları bilgilendirmenin, toplumsal değişimlere katılmanın ve bu değişimleri başlatmanın yollarını da bilir.
• Siyasi ve hukuki konularda kendi yaşamını devam ettirebilecek kadar yeterli bilgiye sahiptir ve olaylara, bilgilere eleştirel bir gözle yaklaşıp daha bilinçli karar alır. (Örneğin, genel ağda/internette okuduğu bir haberin veya gördüğü görselin doğruluğunu teyit eder.)
• Bireyin toplum içinde bilinçli bir yaşam sürmesini, karar alma süreçlerine dâhil olabilmesini ve sahip olduğu bilgiyi günlük hayattaki davranışlarıyla destekleyebilmesini sağlar.
