EKONOMİ ALANINDA YAPILAN ÇALIŞMALAR
Kavram Sözlüğü
- İktisat: Kıt kaynakların en verimli şekilde kullanılmasıyla ilgilenen bilim dalıdır, "ekonomi" demektir.
- Ziraat: Tarım anlamına gelir.
- Aşar (Öşür) Vergisi: Osmanlı'dan kalan, Müslüman çiftçiden ürettiği ürün üzerinden onda bir (1/10) oranında alınan vergidir.
- Kabotaj: Bir devletin kendi kara sularında ve limanlarında yük ile yolcu taşıma, gemi işletme hakkına sahip olmasıdır.
Lozan Barış Görüşmelerinin kesintiye uğradığı bir dönemde, İzmir'de toplanmıştır. Kongreye ziraatçı, sanayici, tüccar ve işçi temsilcilerinden oluşan 1135 delege katılmıştır.
- Amacı: Millî ve bağımsız bir ekonomi oluşturmak için atılacak adımları ve iktisadi kalkınma politikalarını belirlemektir.
- Misak-ı İktisadi (Ekonomi Andı): İktisadi kalkınmanın ülkenin kendi çabalarıyla gerçekleşmesi gerektiğini vurgulayan ve millî ekonomiye destek verilmesi için hazırlanan yemin metnidir.
UYARI: Atatürk, bu kongrede "Siyasi, askerî zaferler ne kadar büyük olurlarsa olsunlar ekonomik zaferlerle taçlandırılmazlarsa meydana gelen zaferler devamlı olamaz, az zamanda söner." diyerek tam bağımsızlık için ekonomik bağımsızlığın şart olduğunu vurgulamıştır.Türkiye İktisat Kongresi Kararları ve LGS Yorumları Tablosu
Kongre Kararı | LGS Yorumu (Amacı) |
| Ham maddesi yurt içinde bulunan sanayi dalları kurulmalıdır. | Dışa bağımlılık önlenmek istenmiş ve yerli sanayi hedeflenmiştir. |
Yabancıların kurduğu tekellerden kaçınılmalı, tekel oluşturmalarına müsaade edilmemelidir. | Ekonomik bağımsızlık için dışa bağımlılık azaltılmak istenmiştir. |
Özel teşebbüsün (sektörün) yapamadığı büyük yatırımlar devlet eliyle yapılacaktır. | Devletçilik ilkesinin uygulamaya konulacağının göstergesidir. |
Özel sektöre kredi sağlayacak millî bankalar kurulmalıdır. | Devletin özel sektöre finans desteği vermesi hedeflenmiştir. |
Küçük işletmelerden hızla büyük işletmelere ve fabrikalara geçilmelidir. | Ekonomik kalkınmanın ve bağımsızlığın daha hızlı gerçekleştirilmesi hedeflenmiştir. |
DİKKAT: Millî ekonomimizin temelleri bu kongrede atıldığı için Türkiye İktisat Kongresi doğrudan Milliyetçilik ilkesi ile ilgilidir.TARIM ALANINDA YAPILAN ÇALIŞMALAR
Cumhuriyetin ilk yıllarında ekonominin temeli tarıma dayanmaktaydı. Tarımı modernleştirmek için şu adımlar atıldı:
- Aşar Vergisinin Kaldırılması (17 Şubat 1925): Çiftçinin üzerindeki en ağır yük olan bu vergi kaldırılarak köylü rahatlatılmış ve tarım sektörü ilerlemiştir.
- Atatürk (Gazi) Orman Çiftliğinin Kurulması: Ankara'da çorak bir arazide kurulan bu çiftliğin amacı; çiftçilere uygulamalı örnek olmak, ziraat okulu öğrencilerine staj imkânı sunmak ve halka dinlenecek bir alan oluşturmaktı.
- Diğer Yenilikler: Ziraat Bankası aracılığıyla köylüye kredi verildi, Tarım Kredi Kooperatifleri kuruldu, tarımda makineleşme yaygınlaştırıldı, çiftçiye ucuz tohum ve fidan dağıtıldı, Ziraat Mektebi ve Yüksek Ziraat Enstitüsü açıldı.
DİKKAT:- Aşar vergisinin kaldırılması, halkın ekonomik yükünü hafiflettiği ve sosyal devlet anlayışı gereği yapıldığı için doğrudan Halkçılık ilkesi ile ilgilidir.
- Ziraat Bankası, Cumhuriyet döneminde kurulmamış, Osmanlı Devleti zamanında açılmış ancak Cumhuriyet döneminde geliştirilmiştir.
Lozan'da kapitülasyonlar kaldırılsa da denizlerimizdeki işletme hakkı tam olarak bizde değildi. 1 Temmuz 1926'da çıkarılan Kabotaj Kanunu ile Türk denizlerinde, limanlarında, göl ve akarsularında yük ve yolcu taşıma hakkı yabancılardan alınarak Türk vatandaşlarına verildi. Yabancıların elindeki limanlar millîleştirildi.
HAP BİLGİ: Kabotaj Kanunu ile kara sularımızda ekonomik egemenlik tamamen bize geçtiği için bu durum Milliyetçilik ilkesi doğrultusunda yapılmış bir çalışmadır.SANAYİ VE TİCARET ALANINDA YAPILAN ÇALIŞMALAR
Kurulan Kurum / Yapılan Çalışma | Tarih | Özelliği ve Amacı |
| Türkiye İş Bankası | 1924 | Atatürk'ün çabalarıyla ticari hayata hareketlilik kazandırmak ve tüccarı desteklemek için kurulan ilk özel bankadır. |
Teşvik-i Sanayi Kanunu | 1927 | Özel teşebbüsü (girişimciyi) fabrika kurmaya özendirmek için kredi ve vergi kolaylığı sağlayan yasadır. Ancak halkta yeterli sermaye olmadığı için istenilen hedefe ulaşılamamıştır. |
I. Beş Yıllık Sanayi Planı | 1933-1934 | Özel sektörün yetersiz kalması üzerine devletin planlı ekonomiye geçerek yatırımları (demir-çelik, kâğıt, cam fabrikaları vb.) kendisinin yapmasıdır. |
Sümerbank & Etibank | 1933-1935 | Sanayi ve madencilik sektörüne parasal destek sağlamak amacıyla devlet tarafından kurulmuşlardır. |
MTA (Maden Tetkik ve Arama) | 1935 | Yer altı zenginliklerini ortaya çıkarmak için kurulmuştur. |
UYARI: İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı hazırlanmış ancak II. Dünya Savaşı'nın patlak vermesi nedeniyle uygulanamamıştır.1929 DÜNYA EKONOMİK BUNALIMI VE TÜRKİYE'YE ETKİLERİ
1929 yılında ABD'de (New York Borsası'nın çökmesiyle) başlayan ve tüm dünyayı sarsan küresel ekonomik krizdir.
- Etkileri: İnşaatlar durdu, bankalar battı, tarım ürünlerinin fiyatları büyük bir hızla düştü ve işsizlik arttı. Türkiye'nin ihraç ettiği tarım ürünleri değer kaybederken, dış borçların ödenmesinde büyük zorluklar yaşandı.
- Türkiye'nin Aldığı Önlemler:
- Ekonomiye doğrudan devlet müdahale etti ve Devletçilik ilkesi uygulanmaya başlandı.
- 1930'da Merkez Bankası kuruldu.
- Yerli malı kullanımı teşvik edildi, Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti kuruldu.
- Gümrük vergileri artırıldı ve bazı malların ithalatı (dış alımı) yasaklandı.
DİKKAT: Türkiye'nin zorunlu olarak "Devletçilik" ilkesine geçmesinin ve I. Beş Yıllık Sanayi Planını uygulamasının temel sebebi hem halkın elinde yeterli sermaye olmaması hem de 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın yıkıcı etkileridir
