DEMOKRATİKLEŞME YOLUNDA ADIMLAR
Demokrasi; halkın kendi kendini yönetmesi ve yöneticilerini özgürce seçebilmesidir. Demokrasilerde aynı düşüncedeki insanların bir araya gelip sorunları tartışabilmesi ve fikirlerini yönetime yansıtabilmesi için siyasi partilerin varlığı vazgeçilmez bir unsurdur.
HAP BİLGİ: Neden Çok Partili Hayata Geçilmek İstendi?Cumhuriyetin ilk yıllarında çok partili hayata geçilmek istenmesinin 3 temel amacı vardır:
- Mecliste muhalefeti oluşturarak hükümetin denetlenmesini sağlamak
- Farklı fikir ve görüşlerin mecliste temsil edilmesini (çoğulculuğu) sağlamak
- Millî egemenliği, cumhuriyet rejimini ve demokrasiyi güçlendirmek
--------------------------------------------------------------------------------
🏛️ Demokrasinin Gelişmesi İçin Yapılan Çalışmalar (Geçmişten Cumhuriyet'e)
Demokrasi ve millî egemenlik yolunda atılan adımları şu tabloyla özetleyebiliriz:
Millî Mücadele Döneminde Atılan Adımlar | Millî Mücadele Sonrası ve Cumhuriyet Dönemi Adımları |
| Amasya Genelgesi: "Milletin geleceğini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." kararı | Saltanatın kaldırılması |
Erzurum Kongresi: "Kuvâ-yı Millîye’yi etkin, millî iradeyi hâkim kılmak esastır." kararı | Cumhuriyetin ilan edilmesi |
Mebusan Meclisinin açılması için seçimler yapılması | Halifeliğin kaldırılması |
TBMM'nin açılması | Kadınlara siyasi hakların (belediye, muhtarlık, vekillik) verilmesi |
TABLO: Atatürk Döneminde Kurulan Siyasi PartilerLGS'de en çok soru gelen bölüm bu üç partinin karşılaştırılmasıdır. Tabloyu dikkatle incele:
Özellikler | 1. Halk Fırkası (CHF) | 2. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF) | 3. Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF) |
| Kuruluş Tarihi | 9 Eylül 1923 | 17 Kasım 1924 | 12 Ağustos 1930 |
Kurucusu / Lideri | Mustafa Kemal | Kâzım Karabekir (ve Ali Fuat, Rauf, Refet, Adnan Beyler) | Ali Fethi Okyar |
Önemi | Yeni Türk Devleti'nin ilk siyasi partisidir. | Türkiye'nin ilk muhalefet partisidir. | Türkiye'nin ikinci muhalefet partisidir. |
Ekonomi Politikası | Devletçilik ilkesini benimsemiştir. | Liberalizmi (serbest piyasa) savunmuştur. | Liberalizmi savunmuştur. |
Öne Çıkan Özelliği | TBMM'deki Müdafaa-i Hukuk 1. Grubu'nun partileşmiş halidir. 1950'ye kadar tek başına iktidar olmuştur. | "Parti dinî inançlara saygılıdır" ilkesiyle laiklik karşıtlarının (eski rejim yanlılarının) partiye sızmasına neden olmuştur. | 1929 Dünya Ekonomik Krizi üzerine mecliste hükümetin ekonomi politikalarını denetlemesi için Atatürk'ün isteğiyle kurulmuştur. |
Kapanış Nedeni | Kapanmadı, 1950'ye kadar ülkeyi yönetti. | Doğuda çıkan Şeyh Sait İsyanı ile bağlantısı olduğu gerekçesiyle hükümet tarafından (Takrir-i Sükûn Kanunu ile) kapatıldı. | Partiye rejim ve laiklik karşıtlarının sızdığını gören kurucusu (Fethi Bey) tarafından olaylar büyümeden kapatıldı. |
DİKKAT - Partileri Kim Kapattı? Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasını (TCF) çıkan isyan yüzünden devlet/hükümet kapatmıştır. Ancak Serbest Cumhuriyet Fırkasını (SCF) bizzat kendi kurucusu olan Fethi Okyar kapatmıştır.
- 1929 Dünya Ekonomik Krizi Detayı: Serbest Cumhuriyet Fırkasının kurulmasında etkili olan en büyük dış gelişme 1929 yılındaki Dünya Ekonomik Bunalımıdır. Mustafa Kemal, hükümetin ekonomideki kararlarının denetlenmesi ve farklı ekonomik modellerin (liberalizmin) tartışılması için muhalefete ihtiyaç duymuştur.
UYARI: Demokrasi Kesintiye Uğradı!Gerek TCF'nin gerekse SCF'nin kapanmasıyla Türkiye'de çok partili siyasi hayata geçiş denemeleri başarısız olmuştur. Bu durum bize şunu gösterir:
- Türk halkı ve ortam henüz çok partili hayata (tam demokrasiye) hazır değildir.
- Yeniliklere, laikliğe ve cumhuriyet rejimine karşı olan kesimler (eski rejim yanlıları) hala pes etmemiştir ve fırsat kollamaktadırlar.
- Atatürk döneminde çok partili hayata kesin olarak geçilememiştir. Türkiye, kalıcı olarak çok partili hayata ancak Atatürk'ün vefatından sonra; 1945'te Millî Kalkınma Partisi ve 1946'da Demokrat Parti'nin kurulmasıyla geçebilmiştir
