Ders Notu Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşması

[Hatice Yılmazer]

ANADOLU’NUN TÜRKLEŞMESİ VE İSLAMLAŞMASI​

Anadolu'nun Türkleşmesi birdenbire olmadı. Önce "Keşif", sonra "Yerleşme", en sonunda "Koruma" aşamaları gerçekleşti.
A) Anadolu'ya İlk Adımlar (Keşif Hareketleri)
Malazgirt'ten önce de Türkler Anadolu'ya geldi. Özellikle Tuğrul ve Çağrı Beyler döneminde (1015-1021) Çağrı Bey, Anadolu'ya keşif seferleri düzenledi ve abisi Tuğrul Bey'e şu raporu verdi: "Anadolu, Türklerin yaşamasına çok uygun, bol su kaynakları ve verimli otlakları olan bir yer".
EKSTRA BİLGİ: Malazgirt Savaşı'ndan önce, 1064 yılında Sultan Alparslan Ani Kalesi'ni fethetti. Ani, "Anadolu'nun Doğu Kilidi" sayılırdı. Buranın fethiyle Anadolu'ya giriş kolaylaştı.

B) Üç Büyük Savaş

SAVAŞ	DETAY ve TAKTİK	SONUÇ VE YORUM
PASİNLER (1048)	Büyük Selçuklu ordusu ile Bizans ordusunun ilk ciddi karşılaşmasıdır.	Sonuç: Bizans yenildi. Türkmenler Kars'tan Sivas'a kadar olan bölgeleri tanıdı ve yerleşme cesareti buldu.
MALAZGİRT (1071)	Turan Taktiği (Kurt Kapanı): Sultan Alparslan ordusunu hilal şeklinde dizip, sahte bir geri çekilme ile Bizans ordusunu çembere almıştır. <br>Taraf Değiştirenler: Bizans ordusundaki Uz ve Peçenek Türkleri, karşıdakilerin Türkçe konuştuğunu anlayınca Selçuklu tarafına geçmiştir.	Sonuç: "Yurt Kuran Zafer"dir. Anadolu'nun kapıları Türklere sonuna kadar açıldı. Bizans İmparatoru Romen Diyojen esir düştü.
MİRYOKEFALON (1176)	Sultan II. Kılıçarslan, Bizans ordusunu Eğirdir Gölü yakınlarındaki dar bir geçitte sıkıştırarak yendi.	Sonuç: "Yurt Tutan/Koruyan Zafer"dir. Bizans'ın Türkleri atma ümidi bitti. Avrupalılar artık Anadolu'ya "TÜRKİYE" demeye başladı.

DİKKAT! KARIŞTIRMA!
• Malazgirt Savaşı ile Anadolu’nun kapıları açıldı ve yerleşme başladı.
• Miryokefalon Savaşı ile Anadolu’nun Türk yurdu olduğu kesinleşti ve Bizans'ın Türkleri atma ümidi kalmadı,.
YORUM/ÇIKARIM: Miryokefalon Savaşı'ndan sonra Bizans artık saldırıdan savunmaya geçmiş, Türkler ise Anadolu'da kalıcı eserler (cami, medrese) inşa etmeye daha fazla odaklanmıştır

İLK TÜRK BEYLİKLERİ​

Sultan Alparslan, Malazgirt'ten sonra komutanlarına "Toprak fethedenin malıdır" diyerek onları teşvik etmiştir (Kılıç Hakkı). Bu beylikleri DSMAÇ (D-S-M-A-Ç) kodlamasıyla aklında tutabilirsin.

1. SALTUKLULAR (Erzurum):
• Özelliği: Anadolu'da kurulan İLK beyliktir.
• Eserleri: Erzurum Üç Kümbetler, Kale Camii, Mama Hatun Külliyesi (Kadınlar için yapılan önemli bir eserdir).
2. MENGÜCEKLİLER (Erzincan - Divriği):
• Özelliği: Bilim ve sanata çok önem verdiler.
• En Önemli Eseri: Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası. Bu eser, taş işçiliğinin şaheseridir ve UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan ilk Türk yapısıdır.
3. DANİŞMENTLİLER (Sivas - Tokat - Kayseri):
• Özelliği: Beylikler içinde en güçlü olanıdır. Haçlılara karşı en çok mücadele eden beyliktir.
• En Önemli Eseri: Tokat/Niksar'daki Yağıbasan Medresesi. Bu, Anadolu'da yapılan İLK MEDRESE (ilk üniversite) kabul edilir.
4. ARTUKLULAR (Mardin - Diyarbakır):
• Özelliği: Bilim ve teknolojide ileri gittiler. Ünlü bilim insanı El-Cezeri (Robotik ve sibernetiğin babası) bu dönemde yaşamıştır.
• En Önemli Eseri: Malabadi Köprüsü. Dünyanın en geniş taş kemerli köprüsüdür.
5. ÇAKA BEYLİĞİ (İzmir):
• Özelliği: Çaka Bey ilk Türk denizcisidir. 1081 yılı Türk Deniz Kuvvetleri'nin kuruluşu sayılır. Bizans'a karşı denizde savaşmışlardır.

TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİ​

• Kurucu: Kutalmışoğlu Süleyman Şah (Merkez: İznik, sonra Konya oldu)
Türkiye Selçukluları Anadolu'yu sadece fethetmemiş, onu bir ticaret merkezi yapmıştır. Bunu nasıl başardıklarını madde madde inceleyelim:
• Sigorta Sistemi: Yolda haydut saldırısına uğrayan veya malı zarar gören tüccarın zararını devlet hazinesinden ödediler. Bu, dünyada bir ilktir.
• Ücretsiz Konaklama: Kervansaraylarda tüccarlar ve yolcular 3 gün boyunca ücretsiz yiyip içebilir, hayvanlarına baktırabilirdi.
• Fetihler: Ticaret artsın diye özellikle liman şehirlerini fethettiler:
◦ Karadeniz için: Sinop ve Kırım'daki Suğdak Limanı (Deniz aşırı sefer).
◦ Akdeniz için: Antalya ve Alanya.

HAÇLI SEFERLERİ​

Avrupalıların Türkleri Anadolu'dan atmak ve Kudüs'ü almak için düzenlediği seferlerdir.
• Amaçların Özeti:
◦ Görünen: Kudüs'ü almak (Dinî).
◦ Gerçek: Doğu'nun zenginliğine konmak (Ekonomik).
• Kanıt: 4. Haçlı Seferi'nde Haçlılar Müslümanlarla savaşmak yerine gidip Hristiyan olan İstanbul'u (Bizans'ı) yağmaladılar. Bu olay, asıl amacın din değil para olduğunu kanıtlar.
• Kahraman Kadınlar: II. Haçlı Seferi sırasında Konya kuşatmasında Sultan Mesud'un kızı bizzat savaşarak Türk kadınlarının vatan savunmasındaki rolünü göstermiştir.

Haçlı Seferlerinin Sonuçları

ALAN	SONUÇLAR
SİYASİ	Derebeylik (feodalite) zayıfladı, krallıklar güçlendi.
DİNÎ	Kiliseye ve din adamlarına duyulan güven azaldı (Çünkü vadettikleri zaferleri kazanamadılar).
EKONOMİK	Doğu-Batı ticareti gelişti. Akdeniz limanları önem kazandı.
BİLİM/TEKNİK	Pusula, barut, kâğıt ve matbaa Avrupa'ya taşındı.

ŞEHİRLERİN KALBİ SOSYAL YAPILAR​

Selçuklular, fethettikleri yerleri "İmar ve İskân" politikasıyla Türk yurdu yaptılar.
• İskân: Göçebe Türkmenleri yerleşik hayata geçirmek.
• İmar: Şehri binalarla donatmak.
Sözlük Köşesi
• Külliye: Cami merkezli yapılar topluluğudur. İçinde okul, hastane, aşevi hepsi bir arada bulunur.
• Darüşşifa / Bimarhane: Hastane. Örneğin Gevher Nesibe Darüşşifası (Kayseri), dünyanın ilk tıp fakültesi niteliğindedir ve akıl hastaları müzik/su sesiyle tedavi edilmiştir.
• Kümbet: Çadır şeklindeki anıt mezarlardır. Türklerin çadır kültürünün taşa yansımış halidir.
• İmarethane: Yoksullara ücretsiz yemek verilen yerdir.

KÖSEDAĞ SAVAŞI - 1243​

Türkiye Selçukluları en parlak dönemini Alaaddin Keykubat zamanında yaşadı. Ancak onun ölümünden sonra gelen yöneticiler zayıf kaldı.
⚠️ UYARI: Türkiye Selçuklu Devleti'nin yükselişini bitiren olay Kösedağ Savaşı'dır (1243).
• Olay: Moğollar (İlhanlılar) Anadolu'ya girdi.
• Savaş: Sivas yakınlarındaki Kösedağ'da Selçuklu ordusu ağır bir yenilgi aldı.
• Sonuç:
1. Anadolu Türk siyasi birliği bozuldu.
2. Anadolu'da İkinci Beylikler Dönemi başladı (Osmanlılar, Karamanoğulları vb. bu dönemde ortaya çıktı).
3. Selçuklular Moğollara bağlı hale geldi.

ÖZET ANALİZ TABLOSU

DÖNEM	TEMEL OLAY	ANAHTAR KELİME
Keşif Dönemi	Pasinler Savaşı	Tanıma, Yoklama
Yerleşme Dönemi	Malazgirt Savaşı	Kapı Açma, İlk Beylikler
Tapu Dönemi	Miryokefalon Savaşı	Kesin Türk Yurdu, Mühür
Yükselme Dönemi	Alaaddin Keykubat	Ticaret, Sigorta, Limanlar
Çöküş Dönemi	Kösedağ Savaşı	Moğollar, Dağılma

 

[Hatice Yılmazer]

Anadolu'yu Yurt Edinme Sürecinin Başlangıcı
İlk Akınlar ve Keşif Seferleri
Anadolu, Malazgirt Zaferi'nden önce de Avrupa Hunları, Sabarlar, Hazarlar, Kıpçaklar, Peçenekler ve Oğuzlar gibi çeşitli Türk topluluklarının akınlarına sahne olmuştur. Ancak bu ilk akınlar genellikle kalıcı yerleşimden ziyade keşif ve askeri amaçlar taşımaktaydı.
Anadolu'yu yurt edinme politikasının temelleri, Büyük Selçuklu Devleti döneminde atılmıştır.
• Çağrı Bey'in Keşif Seferi (1015-1021): Büyük Selçuklu Devleti adına Anadolu'ya yapılan ilk sistemli keşif seferi, Çağrı Bey komutasındaki yaklaşık 3.000 atlı Türkmen tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu seferin sonunda Çağrı Bey, kardeşi Tuğrul Bey'e Anadolu'nun fethedilebilir bir yurt olduğu müjdesini vermiştir.
• Anadolu'nun Cazibesi: Türklerin Anadolu'yu yurt edinmek istemelerinin temel nedenleri şunlardır:
◦ Elverişli iklim koşulları ve verimli tarım arazileri.
◦ Zengin su kaynakları ile yer altı ve yer üstü zenginlikleri.
◦ Önemli kara ve deniz ticaret yolları üzerinde bulunması.
Dönüm Noktası Savaşlar: Pasinler ve Malazgirt
Büyük Selçuklu Devleti'nin Anadolu'ya yönelik planlı akınları, Bizans İmparatorluğu ile büyük askeri çatışmaları beraberinde getirmiştir. Bu savaşlar, Anadolu'nun kaderini belirlemiştir.
Pasinler Savaşı (1048) Pasinler Savaşı, Erzurum'un Pasinler Ovası'nda gerçekleşmiş ve iki imparatorluğun düzenli ordularını karşı karşıya getiren ilk büyük savaş olmuştur.

Kriter	Açıklama
Taraflar	Büyük Selçuklu Devleti & Bizans İmparatorluğu
Nedeni	Büyük Selçuklu Devleti’nin Anadolu’yu yurt edinmek amacıyla Doğu Anadolu’ya doğru ilerlemesi.
Sonucu	Savaş, Büyük Selçuklu Devleti'nin zaferiyle sonuçlanmıştır.
Önemi	Bu zafer, Türklerin Anadolu'yu yurt edinme ümitlerini artırmış ve Selçukluların bölgedeki ilerleyişini hızlandırmıştır. Zafer sonrası Türkler, Kars'tan Kızılırmak'a kadar ilerleyip bu bölgelere yerleşmiştir.

Malazgirt Meydan Muharebesi (26 Ağustos 1071) Türk tarihinin en önemli zaferlerinden biri olan Malazgirt Savaşı, "devlet ve vatan kuran zafer" olarak nitelendirilmektedir.

Kriter	Açıklama
Taraflar	Sultan Alparslan komutasındaki Büyük Selçuklu Ordusu & İmparator Romen Diyojen komutasındaki Bizans Ordusu
Nedeni	Büyük Selçukluların Anadolu'yu yurt edinme amacı ve Bizans'ın Türk ilerleyişini kesin olarak durdurma isteği.
Gelişimi	26 Ağustos 1071'de Muş'un Malazgirt Ovası'nda gerçekleşen savaşta Selçuklular, "Turan (Kurt Kapanı)" taktiğini uygulamıştır. Bizans ordusunda paralı asker olarak bulunan Peçenek ve Uz Türklerinin Selçuklu tarafına geçmesi savaşın kaderini belirlemiştir.
Sonuçları	1. Kesin Selçuklu Zaferi: Bizans ordusu ağır bir yenilgiye uğratılmış, İmparator Romen Diyojen esir düşmüştür.<br>2. Anadolu'nun Kapıları Açıldı: Anadolu'nun kapıları Türklere tamamen açılmış, Türkler kitleler halinde Anadolu'ya göç etmeye ve yerleşmeye başlamıştır.<br>3. Anadolu'da Türk Tarihi Başladı: Sultan Alparslan'ın "Fethettiğiniz yerler sizindir" emriyle Anadolu'da ilk Türk beylikleri dönemi başlamıştır.<br>4. İslam Dünyasındaki Saygınlık: Büyük Selçuklu Devleti'nin İslam dünyasındaki saygınlığı ve itibarı artmıştır.

Birinci Anadolu Türk Beylikleri Dönemi
Malazgirt Zaferi'nin ardından Sultan Alparslan'ın görevlendirdiği komutanlar (Danişment Gazi, Saltuk Bey, Mengücek Gazi, Artuk Bey vb.) fethettikleri bölgelerde kendi beyliklerini kurmuşlardır. Bu dönem, Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında kritik bir aşamayı temsil eder.
Beyliklerin Genel Özellikleri ve Rolleri
• Malazgirt Savaşı'ndan sonra kurulmuşlardır.
• Genellikle kurucularının adlarıyla anılmışlardır.
• Anadolu'nun Türkleşmesine ve İslamiyet'in yayılmasına öncülük etmişlerdir.
• Bulundukları bölgeleri Bizans ve Haçlı saldırılarına karşı korumuşlardır.
• Cami, medrese, kervansaray, darüşşifa gibi yapılar inşa ederek Anadolu'yu bayındır (yaşanabilir ve gelişmiş) hale getirmişlerdir.
• Farklı inanç ve kültürlere sahip halkların hoşgörü içinde yaşamasını sağlamışlardır.
Başlıca Beylikler ve Katkıları

Beylik	Kuruluş Yeri ve Tarihi	Kurucusu	Önemli Katkıları ve Eserleri
Saltuklular	Erzurum ve çevresi (1072-1202)	Saltuk Bey	Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliğidir. Haçlılar ve Gürcülerle mücadele etmişlerdir. Eserleri: Üç Kümbetler, Mama Hatun Külliyesi, Erzurum Kale Camii, Tepsi Minare.
Danişmentliler	Sivas, Tokat, Malatya civarı (1080-1178)	Danişment Gazi	İlk beylikler içinde en güçlü olanıdır. Haçlılara karşı Anadolu'nun korunmasında önemli rol oynamışlardır. Eserleri: Yağıbasan Medresesi (Anadolu'daki ilk medreselerden), Kayseri Ulu Camii.
Mengücekliler	Erzincan, Kemah, Divriği (1080-1228)	Mengücek Gazi	Anadolu medeniyetinin gelişmesine katkı sağlamışlardır. Eserleri: Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (Türkiye'den UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne giren ilk mimari yapı).
Artuklular	Diyarbakır, Mardin, Harput (1102-1231)	Artuk Bey'in oğulları	Üç kol halinde yönetilmişlerdir. Bilim ve sanata destek vermiş, ünlü mucit El-Cezerî bu dönemde yaşamıştır. Eserleri: Malabadi Köprüsü (dünyanın en büyük taş kemerli köprüsü), Hatuniye Medresesi, Diyarbakır Surları.
Çaka Beyliği	İzmir ve çevresi (1081-1093)	Çaka Bey	İlk Türk denizcisi olarak kabul edilen Çaka Bey tarafından kurulmuştur. Modern savaş gemilerinden oluşan ilk Türk donanmasını kurmuştur. 1081 yılı Türk Deniz Kuvvetleri'nin kuruluş yılı olarak kabul edilir.

Türkiye Selçuklu Devleti ve Anadolu'nun Kalıcı Vatan Haline Gelmesi
Malazgirt Zaferi sonrası kurulan Türkiye Selçuklu Devleti, Anadolu'da Türk siyasi birliğini tesis ederek bölgenin kalıcı bir Türk-İslam yurdu haline gelmesini sağlamıştır.
Kuruluş ve Genişleme
• Kurucu: Kutalmışoğlu Süleyman Şah (1075)
• İlk Başkent: İznik
• Daha Sonraki Başkent: Konya (I. Haçlı Seferi sonrası)
• Politikaları: Horasan ve Azerbaycan'dan gelen Türkmenleri fethedilen bölgelere yerleştirerek Anadolu'nun Türkleşmesini hızlandırmış, beylikleri bünyesine katarak Anadolu Türk siyasi birliğini sağlamayı amaçlamıştır. Sinop, Antalya ve Alanya gibi liman şehirlerini fethederek devleti deniz ticaretine açmıştır. Devlet, en geniş sınırlarına I. Alâeddin Keykubad zamanında ulaşmıştır.
Belirleyici Savaşlar ve Siyasi Gelişmeler

Savaş	Tarih	Taraflar	Neden ve Sonuç
Miryokefalon Savaşı	1176	Türkiye Selçuklu Devleti (II. Kılıçarslan) & Bizans İmparatorluğu	Nedeni: Bizans'ın Türkleri Anadolu'dan tamamen atmak istemesi.Sonuç: Türkiye Selçuklu Devleti'nin kesin zaferiyle sonuçlandı. Bu zaferle Anadolu'nun kesin olarak Türk yurdu olduğu tescillendi. Bizans'ın Türkleri Anadolu'dan tek başına atma ümidi kalmadı ve savunmaya çekildi. Avrupalılar bu savaştan sonra Anadolu'ya "Türkiye" demeye başladı.
Yassı Çemen Savaşı	1230	Türkiye Selçuklu Devleti & Harezmşahlar	Nedeni: İki Türk devleti arasında Doğu Anadolu hakimiyeti mücadelesi. Sonuç: Türkiye Selçuklu Devleti kazandı. Bu zafer, Selçukluların Moğol tehdidi öncesindeki son büyük başarısı oldu ancak Moğollar ile aradaki tampon devlet olan Harezmşahları ortadan kaldırdı.
Kösedağ Savaşı	1243	Türkiye Selçuklu Devleti & Moğollar	Nedeni: Moğolların Anadolu'yu ele geçirme isteği. Sonuç: Türkiye Selçuklu Devleti ağır bir yenilgi aldı ve yıkılma sürecine girdi. Anadolu'da Türk siyasi birliği bozuldu ve Osmanlı Devleti'nin de içinde yer aldığı İkinci Türk Beylikleri dönemi başladı.

Haçlı Seferleri ve Anadolu'ya Etkileri
11. ve 13. yüzyıllar arasında Hristiyan Avrupa'nın İslam ve Türk dünyası üzerine düzenlediği askeri seferler, Anadolu'daki Türk varlığını derinden etkilemiştir.
Haçlı Seferlerinin Nedenleri

Neden Kategorisi	Ayrıntılar
Dinî Nedenler	• Hristiyanların kutsal saydıkları Kudüs'ü Müslümanlardan geri almak istemeleri.<br>• Papa ve din adamlarının halkı Müslümanlara karşı kışkırtması.
Siyasi Nedenler	• Bizans'ın, Türklerin ilerleyişi karşısında Avrupa'dan yardım istemesi.<br>• Avrupalıların Türklerin ilerleyişini durdurma amacı.
Ekonomik Nedenler	• Avrupalıların Doğu'nun zenginliklerini (ipek, baharat vb.) ele geçirme arzusu.<br>• Avrupa halkının içinde bulunduğu yoksulluk ve yeni toprak arayışı.

Başlıca Seferler ve Sonuçları
• I. Haçlı Seferi (1095-1099): I. Kılıçarslan'ın savunmasına rağmen Türkiye Selçuklu Devleti'nin başkenti İznik kaybedildi ve başkent Konya'ya taşındı. Haçlılar Urfa, Antakya ve Kudüs'ü ele geçirdi.
• II. Haçlı Seferi (1147-1148): Musul Atabeyi İmâdeddin Zengî'nin Urfa'yı geri alması üzerine başladı. Sultan Mesud liderliğindeki Selçuklular, Haçlı ordusuna karşı başarılı bir savunma yaparak seferi başarısızlığa uğrattı. Bu seferden sonra Batılı tarihçiler Anadolu'yu "Türkiye" olarak adlandırmaya başladı.
• III. Haçlı Seferi (1189-1192): Selahaddin Eyyûbî'nin 1187'de Kudüs'ü fethetmesi üzerine düzenlendi. Haçlılar Kudüs'ü geri alamadı.
• IV. Haçlı Seferi (1204): Asıl hedefinden saparak İstanbul'u işgal eden Haçlılar, Bizans'ı yağmaladı. Bu durum, seferlerin asıl amacının ekonomik çıkarlar olduğunu göstermiştir.
Haçlı Seferlerinin Genel Sonuçları
• Siyasi: Türklerin batıya ilerleyişi bir süre yavaşladı. Avrupa'da derebeylik zayıfladı.
• Dinî: Kiliseye ve din adamlarına duyulan güven azaldı, skolastik düşünce zayıfladı.
• Ekonomik: Akdeniz limanlarının önemi arttı, Doğu-Batı ticareti gelişti.
• Kültürel/Teknik: Avrupalılar barut, pusula, matbaa, kağıt gibi teknik buluşları öğrendi. İslam medeniyetine ait eserler Avrupa dillerine çevrildi.
Anadolu'nun Türk-İslam Yurdu Olarak İmarı
Türklerin Anadolu'daki kalıcılığı, sadece askeri zaferlerle değil, aynı zamanda bilinçli imar ve iskân politikalarıyla sağlanmıştır.
İmar ve İskân Politikaları
Türkler, fethettikleri topraklarda kalıcı olmak için kapsamlı bayındırlık faaliyetleri yürütmüştür.
• İskân (Yerleştirme): Horasan ve Azerbaycan'dan gelen göçebe Türkmenler, fethedilen bölgelere planlı bir şekilde yerleştirilerek bölgenin demografik yapısı değiştirildi.
• İmar (Bayındırlık): Şehirler (Konya, Kayseri, Sivas, Aksaray vb.) yeniden imar edildi. Kaleler onarıldı veya yeniden inşa edildi. Halkın sosyal, dini, eğitim ve sağlık ihtiyaçlarını karşılamak üzere çok sayıda mimari eser yapıldı.
Mimari ve Kültürel Miras
Anadolu, bu dönemde Türk-İslam mimarisinin en seçkin örnekleriyle donatılmıştır. Bu yapılar, sadece fiziksel birer inşaat faaliyeti değil, aynı zamanda Türk-İslam medeniyetinin Anadolu'ya vurduğu mühürlerdir.

Yapı Türü	İşlevi ve Örnekleri
Külliye	Merkezinde bir caminin yer aldığı; medrese, darüşşifa, imarethane, hamam, türbe gibi yapıları içeren binalar topluluğudur. Örnek: Mama Hatun Külliyesi, Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Hunad Hatun Külliyesi.
Kervansaray	Ticaret yolları üzerinde, kervanların güvenliğini ve konaklamasını sağlamak için inşa edilen yapılardır. Tüccarlar 3 gün ücretsiz konaklar, malları devlet sigortası altındaydı. Örnek: Sultanhanı, Karatay Hanı.
Darüşşifa / Şifahane	Hastaların tedavi edildiği hastanelerdir. Bazıları aynı zamanda tıp eğitimi veren birer okuldu. Örnek: Gevher Nesibe Darüşşifası ve Tıp Medresesi (Anadolu'nun ilk uygulamalı tıp medresesi).
Medrese	Dönemin eğitim kurumlarıdır. Dini bilimlerin yanı sıra pozitif bilimler de okutulurdu. Örnek: Yağıbasan Medresesi, Cacabey Medresesi, İnce Minareli Medrese.
Kümbet	Selçuklu dönemine özgü, genellikle önemli devlet adamları veya din alimleri için yapılan anıt mezarlardır. Örnek: Döner Kümbet, Üç Kümbetler.

Ticaretin Geliştirilmesi
Türkiye Selçuklu Devleti, Anadolu'yu bir ticaret merkezi haline getirmek için önemli adımlar atmıştır.
• Kara Ticareti: Kervansaray ağı kurarak, düşük gümrük vergileri uygulayarak ve tüccarların mallarını sigortalayarak ticareti canlandırmışlardır.
• Deniz Ticareti: Akdeniz'de Antalya ve Alanya, Karadeniz'de ise Sinop gibi stratejik limanları fethederek deniz ticaretinde söz sahibi olmuşlardır. Hatta Kırım'daki Suğdak Limanı'nı alarak uluslararası ticarette etkinliklerini artırmışlardır.